Układ urbanistyczny Kowala kształtowany jest od lokacji miasta datowanej przed rokiem 1370. Potwierdzenie praw miejskich Kowala miało miejsce w 1519 r.
Miasto rozwinęło się na bazie wcześniejszej osady rzemieślniczej związanej z grodem warownym, później grodem - zamkiem. Już w 1185 r. w Kowalu istniał kościół rzymskokatolicki.
Istotnym wyznacznikiem determinującym układ przestrzenny były trakty handlowe : szlak bursztynowy i trakt toruńsko - lwowski. Rynek umiejscowiono od strony południowej zamku. Trzy pierzeje wokół rynku stanowiły domy mieszkalne bogatych mieszczan, od strony północnej znajdował się mur z bramą wjazdową. W części centralnej placu zlokalizowana była karczma i studnia. W XVI w. w Kowalu były 4 kościoły. Rynek był wybrukowany, a przez środek miasta wytyczono rów odprowadzający ścieki w kierunku północnym do znajdujących się tam mokradeł. Funkcjonujące w mieście rzemiosło obejmowało : kowalstwo, kołodziejstwo, garncarstwo, zduństwo, szewstwo, koszykarstwo.
Zamek był siedzibą kasztelana, później starosty. Spalenie zamku podczas najazdu szwedzkiego dało początek gospodarczemu upadkowi miasta, prowadzącemu w konsekwencji do utraty praw miejskich w 1868 r. Prawa miejskie Kowal odzyskał dopiero w 1919 r. W tym okresie w mieście było 125 warsztatów rzemieślniczych, 2 tartaki, 2 olejarnie, 2 cegielnie, 3 wiatraki, 1 młyn motorowy oraz mlyn gazowy, który pelnił rolę elektrowni dla miasta. W 1932 r. wybudowano strażnicę Ochotniczej Straży Pożarnej. W mieście funkcjonował wodociąg, kanalizacja, centrala telefoniczna i 30 zakładów pracy. Układ urbanistyczny tworzyło 35 ulic i 580 domów.
Dziś zachowany zespół staromiejski to przede wszystkim Plac Rejtana - dawny rynek z przyległymi ulicami Tylickiego, Zamkową, Kopernika, Kościuszki, Kołłątaja i związana z nim zabudowa z okresu od 2.poł. XIX w. do 1.poł. XX w. Najstarszym obiektem jest późnorenesansowy, wielokrotnie przebudowywany kościół parafialny p.w. św.Urszuli z 1604-1608 r. Usytuowany na pn.-wsch. od terenu starego miasta przy ul. Kazimierza Wielkiego prowadzącej do Włocławka, stanowi główną dominantę przestrzenną i wysokościową w mieście.
Na wyróżnienie zasługuje rownież usytuowana obok kościoła eklektyczna plebania z k. XIX w. Dominującymi w historycznej strukturze przestrzennej miasta są także : budynek szkoły przy Kazimierza Wielkiego 9 z 1933 r. oraz budynek remizy strażackiej z lat 1932-1938 z wieżą dobudowaną w 1997 r.
Obecny układ urbanistyczny Kowala w części staromiejskiej zachowuje główne elementy dawnego rozplanowania dostosowane do specyficznych warunków topograficznych, takie jak : historyczna sieć ulic powiązana z głównym placem miejskim - rynkiem, główna oś kompozycyjna łącząca rynek i zespół kościoła parafialnego, oraz wymienione historyczne dominanty przestrzenne. Zachowana drobno gabarytowa zabudowa miejska, w znacznym stopniu przekształcona, stanowi historyczne świadectwo w zakresie rozmieszczenia, kubatury, wzajemnych powiazań urbanistycznych. W nikłym stopniu natomiast w zakresie dawnego detalu architektonicznego, czy też technologii budowy.
za : Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Kowala
