Jeden z szesnastopiętrowych budynków Osiedla za Żelazna Bramą.

/p>

Osiedle Za Żelazną Bramą – warszawskie osiedle mieszkaniowe zbudowane w latach 1965–1972 na obszarze Mirowa w dzielnicach Wola i Śródmieście.
Nazwa pochodzi od nieistniejącej już Żelaznej Bramy, będącej wejściem do Ogrodu Saskiego. Brama znajdowała się na Osi Saskiej po zachodniej stronie dzisiejszego pasa dzielącego jezdnie ul. Marszałkowskiej.
Osiedle zostało wybudowane w latach 1965–1972, jako zwycięski projekt konkursowy SARP z 1961. Autorami byli absolwenci Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej: Jerzy Czyż, Jan Furman, Andrzej Skopiński i Jerzy Józefowicz. Jest położone na obszarze 33 ha pomiędzy Ogrodem Saskim a ulicami: Królewską, Twardą, Prostą, Żelazną i Elektoralną.
Osiedle składa się z 19 długich, 16-kondygnacyjnych budynków z dużą liczbą mieszkań (300 lub 420 mieszkań w jednym bloku), w dużej części z ciemnymi kuchniami. Bloki zostały ustawione długimi elewacjami w kierunku wschód-zachód, a wąskimi ścianami szczytowymi na północ i południe.
Standard zabudowy jest zróżnicowany, poszczególne budynki zawierają mieszkania różnej wielkości. W każdym budynku posiadającym 420 mieszkań jest po 210 mieszkań typu M2 (27 m²) i 210 mieszkań typu M3 (39 m²). W każdym budynku posiadającym 300 mieszkań jest po 240 mieszkań typu M4 (48 m²) i po 60 mieszkań typu M5 (57 m²). W budynkach zainstalowano półautomatyczne windy na licencji szwedzkiej.


Adresy budynków wchodzących w skład tego osiedla:
Chłodna 11
Chłodna 15
Graniczna 4
Grzybowska 5
Grzybowska 6/10
Grzybowska 9
Grzybowska 16/22
Grzybowska 30
Grzybowska 39
Jana Pawła II 20
Jana Pawła II 26
Krochmalna 2
Krochmalna 3
Marszałkowska 111A
Pereca 2
Pereca 13/19
Przechodnia 2
Waliców 20
Żelazna 58/62

Park Mirowski, nazywany także parkiem Śródmiejskim – miejski park w warszawskiej dzielnicy Śródmieście. Park został urządzony w latach 60. XX wieku na powierzchni ok. 4 ha między ulicami Marszałkowską i Juliana Marchlewskiego (obecnie al. Jana Pawła II). Nazwa parku nawiązuje do Koszar Mirowskich. W lipcu 1968 roku na terenie parku (od strony ul. Juliana Marchlewskiego) odsłonięto pomnik Juliana Marchlewskiego. W 1990 roku monument został rozebrany. Przez park przebiega aleja Piotra Drzewieckiego. Na terenie parku znajdują się pomniki: Feliksa Stamma autorstwa Lubomira Grigorowa oraz warszawskiej Syrenki autorstwa Ryszarda Kozłowskiego. W jego bezpośrednim otoczeniu znajdują się Hale Mirowskie i plac Żelaznej Bramy. W parku znajduje się plac zabaw dla dzieci.

Źródło: Wikipedia

Ulica Graniczna w Warszawie – jedna z ulic warszawskiego osiedla Śródmieście Północne w dzielnicy Śródmieście, biegnąca od Pl. Grzybowskiego do Pl. Żelaznej Bramy.
Powstała w XVII wieku ulica Graniczna pierwotnie wraz z ul. Żabią była odcinkiem traktu wiodącego do klasztoru Reformatów przy kościele pw. św. Antoniego Padewskiego przy ul. Senatorskiej. od roku 1693 stanowiła granicę pomiędzy jurydykami Wielopole i Grzybów; stąd nazwa ulicy.

Pierwsza zabudowa, w dużej części drewniana, powstała przed rokiem 1784; intensywniejsze prace budowlane prowadzono dopiero po roku 1815. Pod nr. 13 powstała wtedy dwupiętrowa kamienica Grodzickiego oraz dwie kamienice u zbiegu z ul. Grzybowską. W roku 1841 na nieodległym Pl.Żelaznej Bramy wybudowano budynek handlowy zwany Gościnnym Dworem; spowodowało to wzrost liczby nowych inwestycji w okolicy. Przy Granicznej domy własne wybudowali architekci Andrzej Gołoński i Alfons Kropiwnicki, współtwórca Gościnnego Dworu.

W roku 1850 Henryk Marconi zaprojektował zabudowę bazaru kupca Jana Kurtza, swego czasu właściciela Pałacyku Rembielińskiego. Pawilony frontowe targowiska wzniesiono od strony Granicznej i nieistniejącej dziś ul. Skórzanej; przy niej także znalazło się główne wejście na bazar. Bliskość obu targowisk ściągnęła w te okolice licznych żydowskich kupców, którzy do początków XX wieku niemal wyparli z ulicy mieszkańców - chrześcijan.

Od roku 1850 pod nr. 5 działał bank Adama Epsteina; pod nr. 15 bank prowadził Jan Epstein, który obok otworzył skład papieru z własnych fabryk w Soczewce i Sochaczewie. Właśnie przy Granicznej zaczynały swą działalność rodziny, które z czasem dorobiły się wprost bajecznych fortun: Luxemburgowie, Epsteinowie czy Wertheimowie. Przy Granicznej w tamtym czasie działały liczne składy towarowe oraz sklepy z towarami tabacznymi i żelaznymi; pod nr. 16 mieściła się sala taneczna Zelika Zelingera.

W roku 1882 u zbiegu z ulicą Królewską powstała kamienica kupca Mosesa Neufelda; po tym czasie nastąpił spadek liczby nowych inwestycji. Kolejne kamienice powstały dopiero w początkach XX wieku: pod nr. 4 i 13 wybudowano wspaniałe secesyjne kamienice; w okresie wczesnego modernizmu wzniesiono kamienicę Mendla Handelsmana pod nr. 10. Początek wieku przyniósł pauperyzacje i zubożenie okolicy; banki wyniosły się do siedzib w lepszych częściach miasta. Przy Granicznej pojawiły się liczne warsztaty i wytwórnie oraz sklepy z zegarami, które zdominowały pejzaż ulicy - było ich tu aż 21! Nieco mniej licznie, aczkolwiek zauważalnie działały sklepy jubilerskie - w liczbie ośmiu. Pod nr. 10 mieściło się Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy Pracowników Handlu Wyznania Mojżeszowego[potrzebne źródło]. Przy ul. Granicznej 10 mieszkał warszawski neurolog Samuel Goldflam, który w swoim mieszkaniu otworzył bezpłatną poliklinikę chorób wewnętrznych i neurologicznych dla niezamożnych chorych. W trzech pokojach, z pomocą kilku młodych wolontariuszy, prowadził ją na własny koszt przez prawie cztery dekady (od 1883 do 1922).

Pod numerem 14 ulokował swe biura Instytut Wód Mineralnych, mieszczący się w Ogrodzie Saskim.

Oprócz funkcji handlowej przedwojenna Graniczna pełniła funkcje komunikacyjne: od roku 1908 kursowały nią tramwaje trzech linii, sama ulica została zdominowana przez punkty sprzedaży i naprawy zegarów.

W roku 1939 cały rejon ulicy został zbombardowany: zniszczeniu uległo sześć kamienic. Od roku 1940 Graniczna sąsiadowała z gettem, gdzie wysiedlono żydowską ludność ulicy.

Kolejne zniszczenia przyniósł rok 1944: zupełnemu zburzeniu uległy cztery domy, pozostałe zostały wypalone. W okresie powojennym rozebrano wszystkie relikty dawnej zabudowy, oraz skasowano linię tramwaju kierując ruch na przebity podczas okupacji przez Ogród Saski odcinek ul. Marszałkowskiej. Budowa osiedla Za Żelazną Bramą ostatecznie zatarła przedwojenny charakter okolicy; jedynym zachowanym reliktem dawnej Granicznej jest słup trakcyjno - oświetleniowy znajdujący się u zbiegu z ul. Królewską - najstarszy tego typu obiekt na terenie miasta.

Film
W roku 1948 (premiera: 1949) Aleksander Ford nakręcił film pod tytułem "Ulica Graniczna". Jest to opowieść o losie polskich i żydowskich dzieci w Warszawie podczas II wojny światowej. Film zdobył złoty medal na MFF w Wenecji w 1948 roku.
Źródło:

Ulica Grzybowska – jedna z ulic w dzielnicy Śródmieście (Śródmieście Południowe) i Wola (Mirów, Czyste), o długości ok. 2,5 km.
Historia ulicy Grzybowskiej zaczyna się już w średniowieczu: pierwotnie była drogą narolną folwarku książęcego, później - starościńskiego. Nazwa ulicy pochodzi od jurydyki Grzybów założonej w roku 1650. Od powstania w roku 1693 jurydyki Wielopole dawna droga na odcinku Plac Grzybowski - ul. Ciepła stała się granicą obu jurydyk. W pierwszej połowie XVIII wieku była bardzo istotnym traktem wiodącym na zachód; na jednym z planów opisano ją Landt Straße nach Breslau co znaczy "Droga krajowa do Wrocławia". W roku 1770 ulica została w większości uregulowana, jedynie najstarszy, początkowy odcinek zachował swój nieco chaotyczny bieg aż do lat sześćdziesiątych XX wieku. Właśnie przy tym początkowym, granicznym odcinku powstała jeszcze w XVII wieku: były to luźno rozrzucone domy drewniane, lecz już w roku 1784 przy ulicy działało 11 browarów; podobnie jak na pobliskiej ulicy ul. Żelaznej browarnictwo zawsze odgrywało znaczącą rolę.

Jednak okoliczni mieszkańcy nie trudnili się jedynie wyrobem piwa: przed rokiem 1792 u zbiegu z ul. Ciepłą powstała kuźnia, zaś za Okopami Lubomirskiego i linią obecnej ulicy Towarowej istniały dwie cegielnie otoczone gliniankami, blokującymi wytyczenie przedłużenia ulicy. Pomimo tej niedogodności po roku 1790 nowy odcinek od Przyokopowej do Karolkowej jednak powstał. W rozwidleniu ulic i Towarowej i Przyokopowej istniała ówcześnie glinianka, co sprawiało, że nowy fragment był od starszej części nieco odizolowany.

Jeszcze w roku 1819 na 39 posesji tylko 10 miało zabudowę murowaną; poza odcinkiem Ciepła - Żelazna dominowały domostwa drewniane. Proces wymiany zabudowy na murowana nasilił się w latach 1832-38: powstało wtedy dziewięć kamienic oraz pałac i kamienica należące do architekta Jana Jakuba Gaya. Niezwykle starannie zaprojektowany pałac był wzorowany na berlińskiej Akademii Budownictwa (Bauakademie) wzniesionej według projektu Karla Friedricha Schinkla i słynął z nowatorskiego w Warszawie zastosowania żeliwa, zarówno w konstrukcji, jak i w wystroju.

W latach pięćdziesiątych XIX wieku ruch budowlany przy ulicy nieco zmalał; jeszcze powstały w tym czasie tylko dwa domy, w latach sześćdziesiątych wystawiano głównie oficyny. W latach 1869-70 przy ulicy działało pięć browarów, w tym jeden należący do Hermana Junga; sąsiadowały one z destylarnią wódek, wytwórnią koszernego wina oraz warzelnią miodu. W roku 1871 powstało Towarzystwo Akcyjne Zakładów Wyrobów Metalowych "Konrad, Jarnuszkiewicz i S - ka", które przejęło m.in. pałacyk Gaya; po dziesięciu latach istnienia zakład zatrudniał już 110 osób. W roku 1882 u zbiegu z Ciepłą wybudowano wielkie koszary rosyjskiego 2. dywizjonu żandarmerii polowej, ciągnące się aż do ulicy Krochmalnej; w okresie 1899-1906 w budynku maneżu działał Teatr Ludowy. Wcześniej, bo w okresie 1880-81 na terenie browaru Hermana Junga powstały nowe budynki fabryczne projektu Jana Lilpopa.

Lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte XIX przyniosły realizację kilkunastu kamienic, jednak obustronną zabudowę wciąż miał tylko początkowy fragment ulicy; na dalszym odcinku dominowały jeszcze domy drewniane lub zabudowania przemysłowe. W roku 1901 pod nr. 26/28 powstały oficyny mieszczące żydowską szkołę religijną, a wcześniej, bo w roku 1892 frontowy budynek mieszczący Zarząd Warszawskiej Gminy Starozakonnych projektowany przez Władysława Marconiego.

Na sąsiedniej posesji około roku 1904 na wschód od Ciepłej powstała wspaniała trzypiętrowa kamienica secesyjna, rozebrana niestety w latach siedemdziesiątych XX wieku. Jeszcze przed rokiem 1939 na jej podwórzu umieszczono posąg Kazimierza Wielkiego wykopany w roku 1823 pod Piasecznem; w okresie powojennym został on przeniesiony do Muzeum Historycznego m.st. Warszawy. Krótko przed I wojną światową przy Grzybowskiej działały już tylko trzy browary: dawny zakład Hermana Junga przejął Bank Handlowy, zaś istniejący już wcześniej u zbiegu z ul. Żelazną browar Kijoka stał się filią ówczesnego lidera na rynku piwowarskim - firmy Haberbusch i Schiele z ul. Krochmalnej.

Nową halę wystawiła firma "Konrad, Jarnuszkiewicz i S - ka", zatrudniająca wtedy już 600 osób, w 1938 - 661. Końcowy odcinek ulicy wszedł w fazę przeobrażeń po roku 1908, kiedy u zbiegu z ul. Przyokopową wybudowano gmach Elektrowni Tramwajowej, mieszczącej od roku 2004 Muzeum Powstania Warszawskiego.

W roku 1922 Polsko-Holenderska Fabryka Lampek Elektrycznych założona przez koncern N.V.Philips rozpoczęła przy ul. Karolkowej 36 budowę hali produkcyjnej, mieszczącej w okresie powojennym Zakłady Wytwórcze Lamp Elektrycznych i Rtęciowych im. Róży Luksemburg.

W roku 1908 powstała przy ul. Młynarskiej zajezdnia tramwajów elektrycznych; projektantem i inwestorem był koncern Siemens-Schuckertwerke GmbH. Inwestycja Siemensa zintensyfikowała rozwój dzielnicy: po tym wydarzeniu przeprowadzono odcinek Grzybowskiej od Skierniewickiej na wschód. Cegielnia przy ul. Karolkowej nie pozwalała na połączenie obu części ulicy, toteż nowy odcinek nazwano ul. Siedmiogrodzką; z Grzybowską połączono go dopiero około roku 1935 wąskim przejazdem przez teren cegielni.

Nadal działała fabryka Towarzystwo Akcyjne Zakładów Wyrobów Metalowych "Konrad, Jarnuszkiewicz i S - ka"; drugim co do wielkości zakładem produkcyjnym była założona w roku 1917 mleczarnia Administracji Gospodarstw Rolnych i Leśnych "AGRIL" zatrudniająca 187 osób. Z licznych niewielkich sklepów należy wymienić salon obuwia czeskiej firmy Bata, działający w dawnym pałacyku Gaya.

Przedwojenna Grzybowska pełna była kontrastów: obok drewnianych zabudowań stały wielopiętrowe kamienice czynszowe; działał też odizolowany rzędem kamienic browar Haberbusch i Schiele, który w międzyczasie niemal zmonopolizował stołeczne piwowarstwo. Ulicę wybrukowaną "kocimi łbami" oświetlały gazowe latarnie, zachowane do lat sześćdziesiątych XX wieku.

W roku 1939 spłonęła zabudowa w okolicy Pl. Grzybowskiego oraz browar Kazimirusa u zbiegu z ul. Ciepłą. Od roku 1940 wschodnia połowa ulicy na odcinku Pl. Grzybowski - ul. Żelazna znalazła się w obrębie getta; ponieważ jednak została z niego wyłączona jeszcze przed powstaniem w getcie (w roku 1942) nie poniosła w związku z tym większych zniszczeń w tym okresie. Budynek mieszczący przed wojną Zarząd Warszawskiej Gminy Starozakonnych podczas okupacji stał się siedzibą Judenratu; w nim 23 lipca 1942 jego przewodniczący Adam Czerniaków popełnił samobójstwo.

Większe straty w zabudowie przyniosły dni powstania warszawskiego; rejon ulicy Grzybowskiej i Krochmalnej broniony był przez Batalion Chrobry II. Głównym punktem oporu był wtedy browar Haberbusch i Schiele, którego zapasy ziarna stały się źródłem pożywienia dla okolicznej ludności. Po upadku powstania zabudowa ulicy została wypalona; ocalały jedynie najpóźniej wzniesione obiekty o ogniotrwałej konstrukcji.

W roku 1946 rozebrano większość spalonych zabudowań, choć w myśl ówczesnej sztuki konserwatorskiej jako wzniesione w końcu XVIII były już zabytkami - wyburzono wtedy m.in. dobrze zachowany pałacyk Jana Jakuba Gaya. Po roku 1945 przez długi okres Grzybowska wciąż była ulicą zaniedbaną i noszącą ślady wojennych zniszczeń; stąd gwarowe określenie "Dziki Zachód" dla całej okolicy.

Zabudowania fabryczne pospiesznie i nieprecyzyjnie odbudowano; po roku 1959 wyburzono fabrykę firmy "Konrad, Jarnuszkiewicz i S - ka" w związku z przeprowadzeniem ul. Juliana Marchlewskiego, obecnie noszącej miano Al. Jana Pawła II. Na terenie dawnego browaru Kijoka działały po wojnie Stołeczne Zakłady Winiarsko-Spożywcze "Warsowin" korzystające z piwnic dawnego zakładu.

W okresie 1965-1967 przy ulicy wybudowano monstrualne blokowisko osiedla Za Żelazną Bramą według projektu Jerzego Czyża i Jana Furmana. Liczące po 15 pięter bloki choć wyposażone w ciemne, pozbawione okien kuchnie, w okresie PRL uchodziły za osiedle prestiżowe. W roku 1974 rozebrano stojąca wśród nich wspomnianą secesyjną kamienicę pod nr. 24, zaś w latach dziewięćdziesiątych XX wieku na miejscu dawnej fabryki "Konrad, Jarnuszkiewicz i S - ka" wybudowano Hotel Mercure "Fryderyk Chopin". Podczas prac budowlanych w okresie 2004-06 odsłonięto zachowane piwnice browaru Kijoka (w okresie PRL Stołeczne Zakłady Winiarsko-Spożywcze "Warsowin"), jednak zostały one częściowo rozebrane w związku z budową kompleksu mieszkalnego.
Źródło: