Historia



Sprawa początków dziejów gdańskiego kościoła NMP nie jest wyjaśniona. Dawna tradycja przekazała rok 1243 jako datę rozpoczęcia budowy świątyni, aczkolwiek badania archeologiczne pod obecną świątynią nie przyniosły korzystnego rezultatu w postaci materialnych śladów. Przypuszcza się, iż w miejscu obecnej Bazyliki Mariackiej stał wcześniej drewniany kościół, wzniesiony przez księcia Świętopełka II Wielkiego, wymieniany w 1271 obok innych kościołów gdańskich (Św. Mikołaja i Św. Katarzyny)[3]. Na mocy przywileju nadanego Głównemu Miastu w 1342 r. przez wielkiego mistrza krzyżackiego, Ludolfa Kóniga, wydano decyzję budowy kościoła parafialnego. Obecną świątynię zaczęto budować w 1343. 23 marca położono pierwszy kamień a mówi o tym łaciński napis na tablicy przy wejściu do zakrystii:



"Anno Domini MCCCXLIII ... proxima feria sexta post Letare positus est primus lapis muri ecclesie beate virginis Marie cuius dedicatio celebrabitur dominica proxima post festum nativitatis Marie"[4]



Kościół otrzymał więc od początku wezwanie Najświętszej Maryi Panny. Jego budowę rozpoczęto równocześnie z dwóch stron – wschodniej i zachodniej. Niektóre fragmenty dawnej, ceglanej budowli zachowały się w murach obecnej. Od zachodu wzniesiono niską, dwukondygnacyjną wieżę-dzwonnicę, opiętą masywnymi przyporami[4]. Na przedłużeniu naw bocznych przylegały do wieży dwie kaplice. Wysokość wieży została podyktowana warunkami postawionymi przez Krzyżaków, którzy nakazali aby nie przekraczała wysokości wieży dawnego zamku. Dawny kościół miał najprawdopodobniej formę trójnawowej bazyliki, z sześcioprzęsłowym korpusem nawowym, którego nawa główna sięgała około 27 metrów. Nie wiadomo jak wyglądało pierwotne prezbiterium, ze względu na przemiany w kolejnych fazach budowlanych. Przypuszcza się iż miało formę trójnawową, o prostym zamknięciu. Już od początku budowy, pieczę nad nią sprawowali gdańscy mieszczanie, jednak w przeciwieństwie do innych far w większych hanzeatyckich ośrodkach miejskich, prawa gdańskich mieszczan były podporządkowane restrykcjom Zakonu, dlatego też kształt świątyni był niezgodny z aspiracjami mieszkańców Głównego Miasta. Zakończenie prac budowlanych datuje się na lata 1360 – 1361[4].



Niezależnie od hipotez na temat kształtu prezbiterium kościoła zbudowanego przez wcześniejszą generację, faktem jest, że następne pokolenie podjęło realizację budowy prezbiterium świątyni wprowadzając do pierwotnej koncepcji radykalną zmianę. Prezbiterium poprzedził nie jednonawowy, a trójnawowy transept o układzie halowym, w podobny sposób rozbudowano prezbiterium. Budowę tak pomyślanej części wschodniej rozpoczęto w latach siedemdziesiątych XIV w, a w latach 1379 – 1400 wzniesiono zewnętrzne mury halowego transeptu i prezbiterium[4]. Pracami kierował mistrz murarski Henryk Ungeradin[3], znany także z budowy ratusza Głównego Miasta. W 1424 – 1447 rozbudowano transept i prezbiterium, pokryto dachem i wykończono ich szczyty[4]. W wyniku tychże zmian powstała dysproporcja w wyglądzie zewnętrznym kościoła pomiędzy częścią wschodnią i zachodnią. Patronat nad budową świątyni w ostatnej ćwierci XIV wieku przejęła Rada Miejska Gdańska, która sterowała organizacją i zarządzaniem oraz piecza nad finansowaniem prac budowlanych. Jeszcze w trakcie wojny trzynastoletniej w latach 1454 – 1466 podwyższono wieżę, co było symbolicznym akcentem zwycięstwa gdańszczan nad Zakonem Krzyżackim. Podwyższono także wieżyczki na sygnaturkę na skrzyżowaniu naw oraz flankujące transept i prezbiterium. W 1484 – 1498 przekształcono pozostałą bazylikową część nawy na hale z rozszerzeniem naw bocznych[4]. Od 1485 przy budowie pracował architekt Hans Brandt – z jego udziałem wzniesiono korpus nawowy.



W 1498 – 1502 przekryto świątynię sklepieniami gwiaździstymi, sieciowymi i kryształowymi[4], które konstruował Henryk Hetzel. 28 lutego 1502 wprawiono w sklepienie ostatni zwornik. Światło do wnętrza świątyni wpada przez 37 ogromnych okien różnej wielkości, w tym tylko 2 z (nowymi) witrażami. Dzięki umieszczenie przypór we wnętrzu uzyskano miedzy nimi duże przestrzenie, w których urządzono 29 kaplic[3].



W 1577 roku kościół, do tej pory katolicki, został przejęty przez protestantów[4].



W XVII wieku, obok kościoła Mariackiego, zaczęto budować Kaplicę Królewską.



Podczas walk o Gdańsk w marcu 1945, w wyniku ostrzału artyleryjskiego, spłonęły drewniane konstrukcje dachów, runęło 40% sklepień[5], stopiły się niektóre dzwony, w tym największy Gratia Dei ważący 5300 kg, odlany w 1543[3]. Część wyposażenia uległa zniszczeniu bądź rozproszeniu[6].



Świątynia wróciła w ręce Kościoła katolickiego na mocy decyzji Rady Narodowej z 29 stycznia 1946[6].



W 1946 rozpoczęto odgruzowywanie wnętrza i zabezpieczanie zachowanych sklepień, po czym podjęto odbudowę, którą kierowali: prof. Stanisław Obmiński a od 1950 inż. arch. Marian Kossakowski.



17 listopada 1955 nastąpiło poświęcenie świątyni i przekazanie jej wiernym ale prace trwały nadal, m.in. rekonstruowano hełmy wieżyczek i dach wieży.



Powracało stopniowo uratowane wyposażenie. W latach 1982–1983 ściany i sklepienia pokryto warstwą bieli wapiennej[7].



W 1965 kościół Mariacki został podniesiony do godności Bazyliki Mniejszej, w 1986 stał się konkatedrą diecezji gdańskiej a od 1992 metropolii gdańskiej





Architektura



Kościół jest trójnawową halą o rozbudowanym i bogatym programie przestrzennym: trójnawowy transept i również trójnawowe prezbiterium tworzą we wschodniej części wrażenie przestrzeni centralnej, w której wszystkie kierunki są prawie równoważne, co było ideałem późnogotyckiej architektury miejskiej. Pewne nieregularności planu w miejscu połączenia północnego ramienia transeptu z prezbiterium wynikają z konieczności dostosowania się do istniejącej zabudowy miejskiej.



Popisem mistrzostwa architekta są sklepienia, częściowo rekonstruowane po ostatniej wojnie. W nawie głównej, transepcie i prezbiterium są to sklepienia sieciowe o bogatym układzie żeber, w nawach bocznych – sklepienia kryształowe.



Wygląd zewnętrzny kościoła zdominowany przez gładkie płaszczyzny ścian, w których znajdują się wysokie ostrołukowe okna. Takie ukształtowanie ścian zewnętrznych stało się możliwe dzięki wprowadzeniu skarp do wnętrza kościoła i utworzeniu między nimi kaplic. Od góry elewacje zamykają szczyty, które są dzielone pinaklami. Z naroży wyrastają ośmioboczne wieżyczki nakryte spiczastymi hełmami (zrekonstruowanymi po roku 1970).



Źródło: [