Kościół ten od wieków pełni bardzo ważną rolę w życiu społeczności oleśnickiej. Jest najważniejszą świątynią w mieście. Zaliczany jest do najcenniejszych kościołów na Dolnym Śląsku. Był niegdyś kościołem zamkowym, zależnym od władców mieszkających w zamku. W latach 1538-1945 w posiadaniu ewangelików, nosił wtedy wezwanie św. Jana Chrzciciela.



Wzniesiony został w miejscu wcześniejszego kościoła, zapewne drewnianego, istniejącego już w 1230r., którego początki mogły sięgać poł. XII w.



Murowany kościół powstał najprawdopodobniej w 2 poł. XIII w. Pierwsza rozbudowa i przebudowa miała miejsce już w 1 poł. XIV. Powstała wówczas m.in. wieża mieszcząca w parterze zakrystię. W 2 poł. XIV w. kościół został powiększony i podwyższony. Powstało wtedy nowe prezbiterium i gwiaździste sklepienie w nawie głównej. Na przeł. XV/XVI w. przebudowano nawę północną - wzniesiono kaplicę i kruchtę. Na przeł. XVI/XVII w. dobudowano drewniane empory. W 1616r. połączono kościół z zamkiem krytym łącznikiem przerzuconym nad fosą. W 1620r. podwyższono wieżę do wys. ok. 63m, wieńcząc ją galeryjką i hełmem z podwójnym prześwitem.



W latach 1698-1700 przy południowej ścianie prezbiterium dobudowano kaplicę grobową książąt wirtemberskich z podziemną kryptą. Jej fundatorem był książę Chrystian Ulryk I. W krypcie pochowanych jest 24 członków z rodu Wirtembergów. W kaplicy natomiast znajduje się kamienny sarkofag księcia Jana Podiebrada i jego żony Krystyny Szydłowieckiej, wykonany przez Johanna Oslewa w 1557r. Sarkofag ufundował sobie i żonie książę Jan po śmierci żony (zm. 1556r.). Pierwotnie ustawiony był w prezbiterium. Został przeniesiony do kaplicy po jej wybudowaniu.



Barokowy ołtarz główny, dwukondygnacyjny ufundował książę Karol Fryderyk Wirtemberg w 1708r. W kondygnacji dolnej, głównej zbudowanej na trójosiowym podziale z czterema kolumnami znajdują się rzeźby świętych: Mateusza, Marka, Łukasza i Jana oraz na głównej osi cztery obrazy olejne. Za tabernakulum znajduje się obraz „Ostatnia Wieczerza", a powyżej obrazy ze scenami: „Złożenie do grobu", „Zmartwychwstanie" i „Wniebowstąpienie". W kondygnacji górnej, którą wieńczy rzeźbiona Gloria Opatrzności Bożej, znajdują się rzeźby Mojżesza i Jana Chrzciciela.



Na ścianie północnej prezbiterium znajdują się dwa epitafia wykonane w piaskowcu. Umieszczone niżej to epitafium z płaskorzeźbą księcia ziębicko-oleśnickiego Jerzego Podiebrada ufundowane przez jego brata, księcia Jana Podiebrada w 1554r. Epitafium umieszczone wyżej z płaskorzeźbą księcia ziębicko-oleśnickiego Karola Krzysztofa Podiebrada, ufundowała baronówna Barbara von Biberstein w 1579r.



Wyjątkowym dziełem, najwyższej klasy artystycznej jest manierystyczna ambona z 1605r. Ufundowali ją książę Karol II Podiebrad i jego żona Elżbieta Magdalena. Drewnianą konstrukcję, wg proj. Gerharda Hendrika z Amsterdamu wykonał wrocławski stolarz Marcin Riedel. Autorem dekoracji malarskiej był Fryderyk Lochner. Książę Karol II ufundował również bibliotekę „łańcuchową" w 1594r. Znajduje się ona do dziś w kościele.



Wśród bogatego wyposażenia kościoła znajdują się jeszcze: loża książęca (z ok. 1654), loża kaznodziejska (1683), barokowy prospekt organowy, ufundowany przez księcia Sylwiusza Fryderyka Wirtemberga i jego żonę Eleonorę Karolinę (1686), rzeźba św. Jana Chrzciciela (ok. 1500) pochodząca z poprzedniego, gotyckiego ołtarza i piaskowcowa chrzcielnica (ok. 1500).



W 1905r. w trakcie prac budowlanych runęła nawa południowa i sklepienie nawy głównej. W dużym stopniu uległo zniszczeniu wyposażenie świątyni. Kościół został odbudowany w latach 1906-1908 pod kierunkiem inspektora budowlanego Koechlera.



W 1945r. w wyniku ostrzału artyleryjskiego miasta uszkodzeniu uległ dach kościoła, fasada wieży, zniszczone zostały wszystkie szyby. Po 1945r. kościół był wielokrotnie remontowany, a w latach 1990-2001 zostały przeprowadzone prace renowacyjne, których celem było przywrócenie kościołowi dawnej świetności.



3 października 1998r. kościołowi została przyznana godność Bazyliki Mniejszej.



Info za