Zamek krzyżacki w Malborku (niem. Ordensburg Marienburg) – trzyczęściowa twierdza obronna w stylu gotyckim o kubaturze ponad 250000 m³. Składa się z Zamku Niskiego, Zamku Średniego i Zamku Wysokiego. Jest to jeden z największych zachowanych zespołów gotyckiej architektury na świecie. Pierwotna nazwa zamku używana przez zakon krzyżacki brzmiała Marienburg, czyli Gród Marii.

Przygotowania do budowy trwały od roku 1278, kiedy to rozpoczęto wycinkę lasu i gromadzenie budulca (cegły, drewno, kamienie na fundamenty). Największego wysiłku wymagała produkcja cegieł i dachówek, których w latach 1278-1280 zużyto ok. 4480000, z czego 1280000 na wzniesienie pierwszych murów obronnych, a 3200000 na budowę właściwego zamku. Pierwszy etap budowy można datować na lata 1278-1281 (od początku budowy do przeniesienia konwentu z pobliskiego Zantyru. W tym okresie był to zamek komturski. Składał się z zamku głównego (później nazwanego Zamkiem Wysokim) i przedzamcza od strony północnej (obecnie Zamek Średni).

W 1309 podjęto decyzję o przeniesieniu siedziby wielkiego mistrza zakonu z Wenecji do Malborka, który tym samym stał się stolicą Państwa Zakonnego. Wraz z Wielkim Mistrzem na zamek przybyła duża liczba braci zakonnych, co wymagało przebudowy i rozbudowy istniejącego kompleksu. W Zamku Wysokim najwięcej miejsca zajęły dormitoria (sypialnie), poza tym mieścił się tutaj kapitularz i refektarz konwentu. Dokonano znaczącej rozbudowy kościoła zamkowego pw. Najświętszej Marii Panny – przedłużono go od wschodu, pod nim umieszczając kaplicę św. Anny przeznaczoną na miejsce pochówku wielkich mistrzów. W 1410 roku Malbork był oblegany przez wojska polsko-litewskie pod wodzą króla Władysława Jagiełły po bitwie grunwaldzkiej.

W czasie wojny trzynastoletniej zamek dzięki inicjatywnie Andrzeja Tęczyńskiego herbu Topór został sprzedany w roku 1457 królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi za kwotę 190 tysięcy florenów przez czeskiego dowódcę najemników Ulryka Czerwonkę, który posiadał zamek w zastawie w zamian za zaległy żołd, z którego wypłatą zalegał zakon. Król Polski triumfalnie wjechał na zamek w dniu 7 czerwca 1457 roku. Od tej pory, aż do 1772 roku, była to jedna z rezydencji królów Polski. Zamek Wysoki pełnił rolę magazynu, a Wielki Refektarz był miejscem w którym wydawano królewskie przyjęcia. Rezydencja króla mieściła się w Pałacu Wielkich Mistrzów. W dniu 17 lipca 1626 roku zamek obiegły wojska szwedzkie pod dowództwem Gustawa Adolfa. Polską obroną dowodził rotmistrz Wojciech Pęcławski, który miał do dyspozycji 300 ludzi. Mimo szczupłych sił obrońcy zdołali odeprzeć szturmy 7500 atakujących do 19 lipca, gdy Szwedzi wdarli się od wschodu przez przedzamcze i na Zamek Średni. Obrońcy złożyli honorową kapitulację i w dowód podziwu za mężną obronę pozwolono im 20 lipca odejść do Grudziądza. W 1636 roku Szwedzi zamek opuścili i przejęły go ponownie wojska polskie. Zamek został wyremontowany przez Gerarda Denhoffa powołanego na tę funkcję przez króla Władysława IV znacznie go dozbrajając o 66 dział. W roku 1644 w wyniku pożaru spaliły się dachy na Zamku Wysokim oraz zniszczone zostały krużganki. Odbudowano je w stylu barokowym. Kolejne poważne zniszczenia nastąpiły podczas "potopu szwedzkiego". W latach 1756-67 na miejscu Wieży Kleszej (między kościołem zamkowym a Zamkiem Średnim), zbudowano ogromny gmach kolegium jezuitów. W dniu 13 września 1772 roku zamek zajęli Prusacy.

Po przejęciu zamku przez Prusaków, w roku 1774 zaczęto przebudowywać Zamek Wysoki na koszary, co doprowadziło do ogromnych zniszczeń. Wyburzono prawie wszystkie gotyckie sklepienia i przebudowano okna. Wielki Refektarz przeznaczono na ujeżdżalnię koni. W Pałacu Wielkich Mistrzów urządzono fabrykę tkanin i mieszkania dla robotników. Dokonano rozbiórki wielu bram i murów na budulec. Szczególnie wielkie straty zamek poniósł w latach 1801-1804 gdy została przeprowadzona przebudowa zamku na wielkie magazyny wojskowe. Po tych dewastacjach, nastąpiła zmiana postrzegania wartości zamku. Początki odbudowy miały miejsce w 1817 roku, jednak oceniano ją później krytycznie, ponieważ w wielu miejscach odbudowa ta była niepoparta badaniami i miała charakter fantazyjno-romantyczny. W 1842 roku na wieży głównej zbudowano neogotyckie zwieńczenie. Znaczne kontrowersje wywołała budowa szczytu nad Wielką Komturią na Zamku Średnim. Od 1850 do około 1876 roku kierownictwo prac przejął Ferdinand von Quast, który krytykował formę wcześniejszych prac rekonstrukcyjnych na zamku. Od 1882 zamek był rekonstruowany przez Conrada Steinbrechta do jego śmierci w 1922 roku. Przywieziono wówczas na zamek wiele cennych dzieł sztuki gotyckiej, przede wszystkim z obszarów Prus krzyżackich.

Po śmierci Steinbrechta prace kontynuowano pod kierownictwem Bernharda Schmida do 1939 roku. W 1922 roku zakończono odbudowę kaplicy św. Katarzyny. W 1926 roku zrekonstruowano mury i wieże bollwerku Plauena, a w 1931 roku ukończono prace przy Bramie Nowej. W latach 30. XX wieku zamek był często wykorzystywany przez Niemców jako tło uroczystości nazistowskich. W zimie 1945 roku podczas walk o miasto z Armią Czerwoną, zamek został zamieniony w punkt oporu, co doprowadziło do wielkich zniszczeń. Walki trwały do 9 marca 1945 roku. Zburzone całkowicie zostały wschodnia część Zamku Wysokiego i Średniego, wieża główna oraz kościół zamkowy.

Od 7 sierpnia 1945 zamek w Malborku był zarządzany przez Wojsko Polskie. Rozkazem Naczelnego Dowódcy WP 22 sierpnia w zamku w Malborku utworzono Oddział Muzeum Wojska Polskiego nr 1. 30 listopada 1950 dyrekcja Muzeum Wojska Polskiego przekazała Muzeum Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W 1951 roku zamek przekazano lokalnym władzom administracyjnym. Pod koniec lat 50. XX wieku powołano Społeczny Komitet Odbudowy Zamku. Od 1961 roku jest siedzibą Muzeum Zamkowego. W 1997 roku zamek krzyżacki w Malborku został zapisany na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Od kilku lat, organizowane są inscenizacje zdobywania zamku malborskiego przez wojska polsko-litewskie po bitwie pod Grunwaldem. W okresie od maja do września odbywają się tu też od wielu lat spektakle typu światło i dźwięk. Zamek w Malborku w 2007 r. w plebiscycie Rzeczpospolitej został uznany za jeden siedmiu cudów Polski. Na zamku nadal prowadzone są skomplikowane prace remontowe.

Źródło i więcej informacji: wikipedia (

).

Pałac Wielkich Mistrzów wzniesiono pod koniec XIV wieku w obrębie zachodniego skrzydła Zamku Średniego. Jest to najbogatsza architektonicznie budowla zamku, według niektórych dorównująca swoim poziomem najlepszym rezydencjom późnośredniowiecznej Europy. Funkcjonalnie rozplanowane wnętrza, instalacje sanitarne i grzewcze dawały maksymalny poziom wygód jak na czasy późnego średniowiecza. Forma Pałacu kształtowała się przez ponad 100 lat, a ostateczny jego kształt został nadany za rządów Konrada von Jungingena. W pałacu znajdowały się komnaty mieszkalne i reprezentacyjne głowy Państwa Zakonnego, straż przyboczna, liczne kancelarie, archiwum zakonu oraz zaplecze kuchenne. W sąsiedztwie komnat mieszkalnych powstała prywatna kaplica wielkich mistrzów (prawdopodobnie pw. św. Katarzyny). W piwnicach budowli trzymano wino, miody i piwo. Najwspanialszym pomieszczeniem reprezentacyjnym Pałacu jest Letni Refektarz - wysoka sala, w której wielki mistrz udzielał audiencji, gdzie prowadzone były debaty oraz odbywały się uczty. Nieco skromniejszy był Zimowy Refektarz, w którym głównie spożywano posiłki.
Opracowano na podstawie www.zamkipolskie.com (

http://www.zamk.../malb/malb.html

) oraz www.zamek.malbork.pl (

http://www.zame...=wystawy&aid=10

).

Dawne gospodarcze przedzamcze powstało w pierwszym etapie budowy malborskiego zamku, przed rokiem 1300. W latach 1331-35 za rządów wielkiego mistrza Luthera von Braunschweiga, podczas wielkiej przebudowy spowodowanej przenosinami Państwa Zakonnego z Wenecji do Malborka, w miejscu przedzamcza rozpoczęto wznoszenie Zamku Średniego z rezydencją, przekształconą pod koniec XIV wieku przez Konrada von Rotenstein oraz Konrada von Jungingena w reprezentacyjny Pałac Wielkich Mistrzów. Wysoki i Średni Zamek połączono murem obwodowym. Po przegranej przez Zakon bitwie pod Grunwaldem, właśnie na Zamku Średnim koncentrowały się główne uderzenia oddziałów polskich w krzyżacki zamek. Jak podaje portal www.zamkipolskie.com „Wtedy też wydarzył się incydent, który przy kapce szczęścia mógł odmienić losy wojny. Rzekomo na podstawie informacji przekazanych przez przychylnych Polakom obrońców zamku na temat miejsca oraz terminu narady krzyżackich dostojników przygotowano na nich zamach: starannie wycelowana i wystrzelona z bombardy kula przebiła okno w Refektarzu, przeleciała nad głowami obradujących dostojników, minęła o centymetry centralny filar podtrzymujący sklepienie i odbijając się od posadzki uderzyła w przeciwległą ścianę, tuż nad kominkiem”. W roku 1772, w wyniku pierwszego rozbioru Polski, do Malborka wkroczyły oddziały pruskie i niedługo potem rozpoczęły się szeroko zakrojone prace modernizacyjne. W ich wyniku Zamek Średni przekształcono w koszary, gdzie w Wielkim Refektarzu oddziały ćwiczyły musztrę i ujeżdżały konie. W latach 60. XIX wieku rozpoczęto rekonstrukcję zamku. Prace realizowane z ogromnym rozmachem, finansowane głównie z budżetu państwa, wzbudzały ogromne zainteresowanie rodziny cesarskiej. Rekonstrukcję Zamku Średniego zakończono w roku 1918. W roku 1940 w Wielkim Refektarzu obyło się powitanie Banderii Prutenorum - kopii chorągwi krzyżackich zabranych z krakowskiego Wawelu. Wiosną 1945 roku, podczas ostrzału zamku przez sowiecką artylerię, zniszczona została m.in. wschodnia elewacja Zamku Średniego. Odbudowę rozpoczęto w roku 1959 i do dnia dzisiejszego usunięto większość zniszczeń.
Opracowano na podstawie www.zamkipolskie.com .

Pochodząca z XIV w. brama warowna, flankowana dwoma okrągłymi wieżami od strony Nogatu, przez którą prowadziły kiedyś przeprawy z lewego brzegu rzeki w kierunku Zamku Wysokiego. Od XIX w. kolejne przeprawy dla ruchu pieszego lokowano ok. 150-200 metrów na północ od bramy (na poziomie Zamku Niskiego).

Zamek niski miał kształt zbliżony do prostokąta o wymiarach 140×270 metrów i pełnił funkcję zaplecza gospodarczo – magazynowego. W latach 1300 – 1320 wzniesiono przy kurtynie wschodniej budynek taborowy, tzw. karwan i monumentalny, czterokondygnacyjny spichlerz nad Nogatem. Do 1327 roku teren przedzamcza otoczono fosą i obwarowaniami murowanymi. Od zachodu obok fosy zamku średniego stanęła brama św. Wawrzyńca, a na jej osi po stronie wschodniej ulokowano główny wjazd na zamek, flankowany przez dwie baszty: Podskarbiego i Wójtowską. Prócz tego podzamcze bronione było przez szereg baszt, wśród których wyróżniały się: Maślankowa pełniąca funkcję więzienną i Zegarowa z zegarem pochodzącym z końca XIV wieku. W pierwszej połowie tego stulecia powstały dalsze zabudowania wewnątrz podzamcza m.in. mający ponad 142 metry długości budynek w którym umieszczono izby mieszkalne dla służby, infirmerię, browar, piekarnię, słodownię, kuchnię oraz na krańcu kościół św. Wawrzyńca. Wzdłuż kurtyny północnej ciągnęły się stajnie. Wnętrze obszernego majdanu zajmowały warsztaty, kuźnie, ludwisarnia, magazyny i niewielki zbiornik wody. Około 1330 roku powstała narożna, zachodnia wieża zwana Wróblą oraz Brama Szewska, prowadząca do miasta przez międzymurze zachodnie i kolejną bramę św. Mikołaja do przeprawy mostowej. Drewniany most zabezpieczały dwie baszty tzw. Bramy Wodnej, a po drugiej stronie rzeki ufortyfikowany przyczółek. Miasto włączone zostało we wspólny system obwarowań dopiero w latach 1351-1383. Po wielkiej wojnie w latach 1411-1413 zamek niski wzmocniono od północy i wschodu nowymi, ziemnymi obwarowaniami zwanymi wałem Plauena. Około 1418 roku wzniesiono zespół Nowej Bramy zapewniającej wjazd na przedzamcze od południowej strony, a w latach 1441-1448 zmodernizowano wał Plauena, zaopatrując go w pięć półkolistych bastej i ceglany mur oporowy.

/p>