Kościół św. Wawrzyńca Kościół w Mikulczycach był jednym z wielu drewnianych kościołów, które występowały w wioskach wokół Bytomia. Pomimo wielu wątpliwości i różnic zdań wśród historyków, na podstawie analizy kształtu architektonicznego, przyjmuje się, że drewniany Kościół pw. św. Wawrzyńca został zbudowany w Mikulczycach w XVI wieku. Fundatorem był właściciel Mikulczyc Daniel Starszy Ziemięcki, o czym świadczy treść jego testamentu z 1607 r. Kościół w Mikulczycach pokryty gotyckim dwuspadowym dachem został zbudowany z drewna modrzewiowego, wieża zaś "“ przysadzista, zbudowana na planie kwadratu, o konstrukcji słupowej z nieznacznie wysuniętą izbicą i zwieńczona dachem namiotowym - z drewna sosnowego. Nawa o długości 11 m i szerokości 10 m, jest większa niż prezbiterium, którego rozmiary wynoszą: 10 m x 8 m. Prezbiterium zakończone jest trójbocznie. Przed wieżą i wejściem południowym znajdują się kruchty. Kościół otaczają podcienia wsparte na słupach z zastrzałami zwane sobotami. Służyły one przybywającym z daleka - jeszcze w sobotę - pielgrzymom i wiernym (szczególnie podczas niepogody), którzy często pod nimi nocowali. Strop był płaski. Portale z wyciętym nadprożem, nawiązujące do gotyku, pochodzą prawdopodobnie z okresu budowy kościoła. Natomiast renesansowy portal do zakrystii, podobnie jak wyposażenie wnętrza, pochodził z drugiej połowy XVI wieku. Ozdobne płyciny występujące na owym portalu, ambonie i pulpicie muzycznym zostały wykonane z masy papierowej. Ołtarz główny Kościółka zdobił obraz Matki Boskiej, który jak się okazało (w 1926 roku) był namalowany na płótnie pokrywającym deskę, na której był inny wizerunek Madonny na złotym tle. Zarówno obraz, jak i ołtarz po rozbiórce drewnianego kościółka został przeniesiony do nowego Kościoła w Mikulczycach, gdzie został umieszczony w bocznym ołtarzu. W połowie XVII w. wieś Mikulczyce przeszła w ręce rodziny Wołczyńskich, którzy ufundowali nowe ołtarze w kościele. W ołtarzu głównym oprócz obrazu Matki Boskiej, o którym wspomniano powyżej, znajdował się nad nim obraz przedstawiający św. Wawrzyńca, a w zwieńczeniu figura św. Michała Archanioła. Lewy ołtarz boczny poświęcony był św. Józefowi (pierwotnie św. Bartłomiejowi), prawy natomiast św. Barbarze. Ołtarze te, zwłaszcza główny, cechowała bogata dekoracja roślinna z motywem liści akantu. Poważniejsze prace renowacyjne drewnianego kościoła nastąpiły w latach czterdziestych XVIII wieku, kiedy wymieniono na dachu gonty ("szendzioły"), przed wielkim ołtarzem zamontowano balustradę, odnowiono ambonę oraz złocenia. W tym samym czasie wykonano sygnaturkę. Koszt pokrycia dachu wyniósł 300 talarów, natomiast odnowienia wieży 10 talarów. Z kolei za wykonanie podłogi zapłacono 14 talarów, a prace renowacyjne wnętrza pochłonęły kolejne 9 talarów (5 talarów za prace rzeźbiarskie; 4 talary za złocenia). Z Krakowa sprowadzono lichtarze, które posrebrzono w Bytomiu. Na wyposażeniu kościółka była także chrzcielnica bez pokrywy z połowy XVII w. oraz ława kolatorska na 4 siedzenia z początku XIX wieku. Pod koniec XIX wieku, kiedy w związku z rozwijającym się górnictwem, nastąpił szybki wzrost ludności, drewniany kościółek nie mógł zmieścić w swoim wnętrzu wszystkich parafian. Stąd pomysł wybudowania nowego Kościoła, który stanął w 1892 r. Od tej pory, losy drewnianego kościółka były niepewne (jedni chcieli go zburzyć, inni przenieść do Wrocławia na potrzeby bractwa kurkowego; był także pomysł, aby uczynić z niego przystań kajakową). Szczęśliwie, w 1901 r. kościółek kupił za 500 marek magistrat miasta Bytomia. Koszty przewozu wynosiły 12 500 marek, z czego samo miasto miało pokryć 3 tys., resztę zaś ministerstwo wyznań religijnych z Berlina. Dzięki starannym pracom pomiarowym, przeniesienie kościoła dokonano z wielką precyzją, wiernie odtwarzając poszczególne elementy architektoniczne, wzbogacając dach kościółka o nowe gonty i zastępując stare belki nowymi. Wrócił także ołtarz, który miał służyć celom kultowym, ale niestety nigdy już na nim nie miała być sprawowana Najświętsza Ofiara. Do 1921 roku kościółek stał niewykorzystany i pusty. W końcu przeznaczono go na muzeum sztuki sakralnej, które było otwarte w niedziele i święta. Wśród eksponatów były: drewniany model zburzonego w 1878 r. kościoła Św. Trójcy, 4 figury apostołów oraz 4 chorągwie i baldachim z tego kościoła, obrazy: Św. Trójcy ze zburzonego kościoła pod tym wezwaniem oraz św. Małgorzaty z rozebranej w 1880 r. drewnianej kaplicy pod tym wezwaniem oraz płyta marmurowa burmistrza bytomskiego Jakuba Dłuhinikla z 1637 r. przeniesiona z kościoła św. Małgorzaty i obraz przedstawiający Matkę Boską Bolesną pod krzyżem (prawdopodobnie z XVIII w.) ze zburzonego budynku szpitalnego położonego przy obecnej ul. Strażackiej. Ponadto w muzeum znalazły się płyty nagrobne, w tym tablica na cześć poległych żołnierzy podczas kampanii napoleońskiej 1813-1814. W 1933 r., po objęciu władzy przez Hitlera, podjęto decyzję przekształcenia kościółka w mauzoleum poległych w okresie I wojny światowej. Wykonano wtedy sarkofag z węgla o ciężarze 1300 kg (który nawiasem pisząc został rozbity przez mieszkańców zimą 1945 roku w celu pozyskania surowca na opał). Na ścianach zawisły tablice (22) z nazwiskami poległych bytomian. Usunięto też wszystkie przedmioty sztuki sakralnej, a ołtarze zasłonięto. Po II Wojnie Światowej, w latach sześćdziesiątych XX wieku kościółek poddano kapitalnemu remontowi konserwatorskiemu. Niestety, kościółek stał pusty aż do stycznia 1971 r., kiedy nowy właściciel nieruchomości - Muzeum Górnośląskie - zorganizowało tutaj czynną w sezonie letnim wystawę regionalnej rzeźby sakralnej. W dniu 14 listopada 1982 r., w godzinach nocnych, kościółek św. Wawrzyńca padł ofiarą "nieznanych sprawców", którzy podpalili go. W wyniku pożaru, szczątki kościółka zostały opisane i wywiezione w nieznanym kierunku. Przez 25 lat, pomimo licznych prób restauracji (m.in. sporządzono dokumentację potrzebną do odbudowy), kościółek nie został odbudowany, a w parku pozostał po nim tylko fundament. Co prawda, miejscowi artyści rzeźbiarze przymierzają się do wykonania modelu kościółka, ale przecież to nie to samo "¦Według niepotwierdzonych informacji, ostatni raz pozostałości po kościółku widziano w magazynie Parku Etnograficznego w Chorzowie
