Rodowód Kurkowych Bractw Strzeleckich sięga średniowiecza. Pierwotnie służyły one obronności miast. Ich członkami byli mieszczanie doskonalący swoje umiejętności strzeleckie. Rozwój techniki wojennej i zasad obronności spowodował, ze od XVII stulecia w działalności bractw zaczął dominować nurt wypoczynkowo-rozrywkowy. Strzelaniem o godność króla kurkowego towarzyszyły festyny i zabawy. Bractwa były elitarne, zrzeszały głownie kupców i rzemieślników, wyłącznie chrześcijan. W Polsce najstarsze z nich powstały w Świdnicy w 1286 r. i w Poznaniu w roku 1253 (według tradycji - wydaje się ona jednak zbyt wczesna). Najstarszymi tradycjami poszczycić się mogą bractwa ze Zbąszynia, Kościana i Wschowy. Ogółem, do schyłku XVIII w., na terenie Wielkopolski podjęło działalność 68 bractw.
Strzeleckie Bractwo Kurkowe w Lesznie powstało 11 listopada 1627 r. na mocy statutu zatwierdzonego przez Rafała Leszczyńskiego, ojca króla Stanisława Leszczyńskiego, który również - jako dziedzic miasta - był fundatorem gruntu pod Strzelnicę położoną przy obecnej ulicy G. Narutowicza, dawniej nazywanej Kościańską. Są jednak przesłanki, że Bractwo Kurkowe w Lesznie istniało nieco wcześniej, a zatwierdzony statut był tylko formalnym aktem sankcjonującym działalność Bractwa oraz określającym cele i zakres jego działalności. Jego postanowienia zawarte zostały w kilkudziesięciu punktach określających powinności członków Bractwa i jego władz. Członkiem Bractwa mógł być tylko obywatel miasta, który wstępując doń musiał wpłacić składkę i posiadać własną rusznicę. Kolejny dziedzic Leszna Aleksander Józef Sułkowski transumował i zatwierdził z datą 27 marca 1741 r. przywileje: statutowy Rafała Leszczyńskiego i króla Jana z dnia 6.IV1667 r. dotyczący króla i Bractwa Strzeleckiego. Statuty te spisano w języku niemieckim. Bractwo strzeleckie w Lesznie przez ponad 250 lat stwarzało wrażenie zupełnie zniemczonego. Podobnie sytuacja wyglądała w Rawiczu, Bojanowie, Zdunach, Poniecu i Piaskach. Wynikało to z tego, że dziedzice tych miast, Polacy, zasiedlali je protestanckimi uchodźcami ze Śląska. Przez cały okres swej działalności Bractwo Kurkowe cieszyło się sympatią i opieką ze strony kolejnych dziedziców, którzy wielokrotnie potwierdzali nadany przez Rafała Leszczyńskiego statut. W okresie zaboru pruskiego członkiem Bractwa, nazywanego wtedy Schutzgildą, mógł być tylko poddany państwa pruskiego, samowładny i niekarany. Bractwo Strzeleckie w Lesznie było organizacją zasobną. Majątek jego składał się z nieruchomości położonej przy obecnej ulicy Narutowicza 69, nazywanej Strzelnicą oraz z klejnotów i stałych dochodów pieniężnych, pochodzących ze składek, dzierżaw i wpisowego. Co roku organizowano zawody strzeleckie. Za najważniejsze uchodziło strzelanie królewskie, które rozpoczynało się w drugi dzień Zielonych Świąt (najczęściej w czerwcu każdego roku), bądź w terminie najbliższym tego dnia (w niedzielę przed lub po Świętach). Najlepszy strzelec zostawał królem. Z tym tytułem związane były obowiązki. W Lesznie - oprócz poczęstunku dla członków - król fundował klejnoty kurkowe. Ponieważ każdy król kurkowy miał obowiązek wnieść do kasy brackiej określoną opłatę, były przypadki zamiany pieniędzy na przywieszki do klejnotów i szarfy. Klejnoty składały się z medali i zawieszek. Kilka zawieszek zachowało się do naszych czasów. Znajdują się w Muzeum Okręgowym w Lesznie, w którym również zgromadzono 81 portretów królów kurkowych z lat 1722-1938. Kiedyś było ich więcej. Są one obfitym źródłem wiedzy o stroju strzeleckim, klejnotach i sposobie ich noszenia. Kilka z tych obrazów powstało w pracowniach znanych mistrzów. Zwyczaj malowania portretów królów kurkowych istniał również w innych miastach, ale zachowały się tylko nieliczne z nich w Poznaniu, Kępnie i Rawiczu. Zachowała się też część archiwum Bractwa leszczyńskiego, kilka tarczy królewskich i liczne fotografie, znajdujące się zarówno w zbiorach muzealnych jak i zbiorach rodzinnych, a pochodzące głównie z lat 1920-1939. Ulubioną zabawą towarzyszącą zawodom strzeleckim była gra w kręgle, z zamiłowaniem uprawiana w Lesznie oraz w Bojanowie i Poniecu. W XIX w. strzelano ze sztucerów kapiszonowych, w okresie międzywojennym z tarczowych. Tarcze były ozdobne, drewniane, malowane farbą olejną. Na mocy postanowień traktatu wersalskiego Leszno weszło w skład państwa polskiego. Fakt ten zapoczątkował także nowy rozdział w dziejach Bractwa Strzeleckiego. 12 lipca 1920 r. wojewoda poznański w oparciu o dekret Ministra byłej Dzielnicy Pruskiej z 1.07.1920/L.dz. 5.II 14/20/wydał okólnik o unarodowieniu i unormowaniu działalności wszystkich bractw strzeleckich na terenie Wielkopolski względnie Rzeczypospolitej Polskiej. Do okólnika załączono przepisy, które mając na uwadze dobro Polski miały zostać obowiązkowo włączone do wszystkich statutów. Nowe przepisy wprowadzały język polski jako obowiązujący w działalności stowarzyszeniowej. Władze nadzorczą nad Bractwem sprawował Urząd Wojewódzki. Bez zezwolenia Wojewody nie wolno było Bractwu odtąd podejmować żadnych transakcji kupna i sprzedaży, likwidacji i podziału wszelkiego majątku. W oparciu o powyższe przepisy od roku 1920 Bractwo Leszczyńskie uległo repolonizacji. Od 1922 r. należało do Zjednoczenia Bractw Strzeleckich Rzeczypospolitej Polskiej. Odtąd leszczyńska organizacja Bractwa Kurkowego uświetniała uroczystości religijne i państwowe w mieście. Kilka razy w ciągu roku maszerowali strzelcy w strojach organizacyjnych i w zwartym szyku przez ulice miasta. W Strzelnicy organizowano imprezy rozrywkowe, bale, które cieszyły się zawsze popularnością i renomą. 22 listopada 1922 r. na walnym zebraniu członków Bractwa Strzeleckiego w Lesznie zmieniono statut, w którym - nawiązując do pierwszego statutu z 1627 r. - zmieniono nazwę na Bractwo Strzeleckie w Lesznie. Określono też zadania i cele organizacji, uprawnienia członków, ubiór strzelecki członków, przepisy przy strzelaniu, obowiązki Zarządu, Sądu Honorowego i Rady Honorowej. Wszystkie zagadnienia związane z działalnością omawiało 31 paragrafów, które podpisał ówczesny zarząd w składzie: najstarszy: A. Żakowski, starsi: Franciszek Nowakowski, Feliks Buliński, sekretarz: Leon Flieger, skarbnik: Ludwik Misiaczyk. Statut ten wydano drukiem i otrzymał go każdy z członków Bractwa. W latach 1926 i 1934 opracowano i zmieniono statut wnosząc doń poprawki, zgodnie z odgórnymi przepisami prawnymi. Pierwsza wersja statutu została zatwierdzona przez Wojewodę Poznańskiego 21 grudnia 1923 r. L.dz. 10815/23.11. Na uwagę zasługuje par.31, w którym ustalono, że: „W razie likwidacji Bractwa majątek cały przechodzi na własność Towarzystwa Pomocy Naukowej Imienia Karola Marcinkowskiego w Poznaniu". W 1928 r. Leszczyńskie Bractwo Strzeleckie liczyło 160 członków, w tym 158 Polaków. Funkcja członków zarządu pełnili wtedy: A.Żakowski, I.Bronikowski i Bliski. Komendantem był B.Steimetz. W roku 1927 zorganizowano uroczyste obchody 300-lecia istnienia Bractwa Kurkowego w Lesznie. Z tej okazji Zawieszkę do łańcucha królewskiego ufundowali: Magistrat i Rada Miejska. 25 marca 1928 r. na VI Zjeździe Delegatów w Poznaniu podjęto decyzję o powołaniu Podokręgu Zjednoczenia Bractw Strzeleckich w Lesznie, który niezwłocznie podjął działalność. Podokręg Leszczyński zrzeszał 13 Bractw z 730 członkami. 23 marca 1930 r. utworzono Okręg Bractwa w Lesznie, który zrzeszał 17 Bractw z: Bojanowa, Borku, Gostynia, Kościana, Krobi, Krzywinia, Leszna, Piasków, Rawicza, Rydzyny, Śmigła, Święciechowy, Czempinia, Jutrosina, Miejskiej Górki, Osiecznej i Ponieca. Na V Kongresie Zjednoczenia Bractw Strzeleckich Rzeczypospolitej Polskiej w Gdyni odbytym w dniach 15-20 sierpnia 1936 r. brało udział z Okręgu Leszno 114 członków z 12 Bractw. Liczba członków Bractwa Strzeleckiego w Lesznie w okresie międzywojennym wynosiła w poszczególnych latach od 130 do 160 osób (tyle samo, ile w Ostrowie Wlkp.). W roku 1935 królem strzeleckim Bractwa w Lesznie został kupiec Teofil Zgaiński. Rok później tytuł ten wystrzelał kupiec Metelski. Król kurkowy udawał się na uroczystość intronizacyjną w ozdobionym kwiatami i girlandami powozie, gdzie mu wręczano klejnoty Bractwa na roczną kadencję. W czerwcu 1939 r. odbyło się ostatnie w dziejach Bractwa strzelanie o godność króla kurkowego. Wybuch II wojny światowej położył kres działalności bractw strzeleckich w Polsce. Władze okupacyjne skonfiskowały broń, zajęły strzelnice i inne obiekty. Wielu członków organizacji straciło życie. W Lesznie niektórych wraz z rodzinami przymusowo wysiedlono. Cześć mienia miejscowego Bractwa została zniszczona, część uległa rozproszeniu - między innymi ponad 40 portretów królów strzeleckich. W okresie powojennym nie doszło do reaktywowania działalności Bractwa Strzeleckiego w Lesznie. Dotychczasową Strzelnicę zamieniono w 1953 r. na Dom Kultury. Część mienia ruchomego przekazano do Muzeum Okręgowego w Lesznie, gdzie znalazło właściwą opiekę i jest należycie eksponowane. Oto wykaz ważniejszych pamiątek Bractwa Kurkowego w Lesznie znajdujących się w miejscowym Muzeum. 1. Statut Bractwa Strzeleckiego w Lesznie. Druk z 1923 r. 2. Klejnoty a) Zawieszka z łańcuchem królewskiego Bractwa w Lesznie. Medal z herbem cesarstwa i dewizą z 1829 r. Medal i oprawa: srebro złocone o wym.10,5 cm x 7,4 cm, b) Zawieszka z łańcuchem królewskiego Bractwa Strzeleckiego w Lesznie. W formie kartusza z herbem miasta, na odwrocie napis fundacyjny: „Z okazji 300-letniej rocznicy istnienia Bractwa Kurkowego w Lesznie 1627-1927 ofiarowali Magistrat i Rada Miejska miasta Leszna". Poniżej podpisy, 1927 r. Srebro 10 cm x 7,5 cm, c) Krzyż II rycerza Bractwa Strzeleckiego w Lesznie 1933 r., srebro „800", biała i niebieska emalia, wym. 6,5 cm x 6,1 cm, d) Krzyż „Za dobre strzelanie", nagroda Bractwa Strzeleckiego w Lesznie. Strzelanie jubileuszowe 1927 r., Syg. St.H. Srebro „800", 4,3 cm x 4,3 cm, e) Krzyż - „Za dobre strzelanie "nagroda Bractwa Kurkowego. Strzelanie jubileuszowe z okazji 300-lecia Bractwa 1927 r., Syg.St.H. Srebro „800", 4,7 cm x 4,6 cm, 3. 81 portretów królów strzeleckich. Najcenniejsze z nich to portrety: a) Gotlieba Zeina, króla z roku 1840, namalowany przez Jana Simona. Olej, płótno, 85 cm x 70 cm, b) Gotlieba Tscheschera, króla kurkowego B.Strz. z roku 1750. Ujecie do pasa. Olej, płótno, 105 cm x 85 cm, c) Johanna Roslerna, króla kurkowego B.Strz. w Lesznie. Ujecie do pasa, około 1759 r. Olej, płótno, 110 cm x 90 cm, d) Teofila Zgaińskiego, Króla Kurkowego B.Strz. w Lesznie w 1935 r. Ujecie do pasa. Malował Mieczysław Kościelniak, 1936 r. Olej, płótno, 100 cm x 80 cm. 4. Tarcze strzeleckie a) z 5 czerwca 1933 r., dekoracja kogut, Syg.WW. (Wopiński). Olej, deska, o śred. 96 cm, b) Tarcza królewska Br. Strz. w Lesznie, dekoracja: na tle zabudowań i lasu siedzący strzelec, 1929 r. Olej, deska o śred. 100 cm, c) Tarcza królewska Br. Strz. w Lesznie, dekoracja: motyw z dzikami i ptakami. Strzelanie żniwne 11.IX.1938 r. Olej, deska o śred. 60 x 57 cm. 5. Fotografie a) Br. Strz. w Lesznie 1926 r., wymiary 31 x 37 cm, b) Br. Strz. w Lesznie w dniu 300-lecia, 1927 r., wymiary 17 x 24 cm, c) Powóz przygotowany do wyjazdu króla kurkowego B. Strz. w Lesznie na intronizację w 1936 r., wymiary 8,5 x 13,5 cm.
Autor: Zbigniew Gryczka „Przyjaciel Ludu” nr 1 i 2 1992 rok
