Ratusz jest najokazalszym gmachem użyteczności publicznej w mieście. Zbudowany został przed połową XIX wieku na miejscu średniowiecznej siedziby władz miejskich, która wywodzi swą nazwę ratusz, od określenia Rathaus (dom rady) . Tu od czasu powołania samorządu miejskiego mieściły się: sala obrad radnych, ławników, pokój burmistrza i pomieszczenia związane z administracją miejską. Wiadomo również, że na parterze części południowej ratusza znajdowała się hala kupiecka, gdzie sprzedawane były białe i farbowane bele sukna, kupowane przez handlarzy z Frankfurtu, Magdeburga i innych miast. W piwnicach ratusza mieściła się piwniarnia i winiarnia oraz składy. W kramach i ławach przyległych do ratusza i ustawionych na Rynku, sprzedawali swoje towary piekarze i rzeźnicy, a na cotygodniowych targach i dorocznych jarmarkach występowali wędrowni kuglarze i trupy teatralne. W gmachu ratusza i wokół niego koncentrowało się życie publiczne mieszkańców: ogłaszane były rozporządzenia, odbywały się zgromadzenia, uroczystości i zabawy. Ratusz ośnieński pełnił taką rolę nie tylko w średniowieczu, ale również w późniejszych stuleciach.



Obecny gmach ratusza jest najprawdopodobniej trzecią z kolei budowlą, jaka stanęła na Nowym Rynku, obszernym placu wytyczonym w okresie rozbudowy Starego Miasta, na przełomie XIII / XIV stulecia. Powstanie pierwszej siedziby rady, a zarazem domu kupca datować można na połowę XIVwieku, od tego czasu bowiem wymieniani są w źródłach przedstawiciele samorządu. Niewykluczone, że najstarszy ratusz miał formę hali targowej wzniesionej najprawdopodobniej w konstrukcji drewnianej. W XV stuleciu wzniesiono nowy ratusz w formie budowli ceglanej, który po nowożytnych przebudowach stał do XIX wieku. Budowlę tę, znaną z rysunku wykonanego w 1841 roku, część historyków datuje na lata 1543-1544, datowanie to sądząc po znanych z rysunku formach, należy raczej wiązać z procesem odbudowy ratusza, który został częściowo zniszczony w czasie pożaru miasta w 1517 roku. Kształt, pokazanej na rycinie bryły ratusza, z podziałami fasady północnej i elewacji wschodniej jest bowiem charakterystyczny bardziej dla sztuki gotyckiej niż renesansowej, którego formy około połowy XVI wieku, były już w Ośnie dobrze znane, świadczy o tym stylistyka przebudowanej w 1538 roku wieży fary miejskiej.



Ten pierwszy ceglany ratusz reprezentował formy typowe dla średniowiecznych ratuszy Pomorza i Brandenburgii. Założony na planie prostokąta, był budowlą podpiwniczoną, dwukondygnacyjną, przykrytą dachem dwuspadowym ze sterczynowymi szczytami przy krótszych elewacjach, szczyt południowy został w XVII wieku wymieniony na barokowy o wolutowo ukształtowanych krawędziach. Elewacje opięte przyporami, podzielone były oknami i blendami ostrołukowymi i prostokątnymi, wykutymi wtórnie w trakcie nowożytnych remontów. Główne wejście do wnętrza miało formę ostrołukowego portalu o profilowanych ościeżach. Z opisów osiemnastowiecznych kronikarzy wynika, że w północnej części ratusza na I piętrze mieściły się pomieszczenia reprezentacyjne tzw. “Audience Stube”, pod nimi sklepiona sala akcyzy “Accise Stube”, a dalej izba sądowa. W gmachu znajdowała się również izba burmistrza i pisarza, a na parterze części południowej znajdowały się stoiska kupców z osobnym wejściem w formie ostrołukowego portalu w elewacji wschodniej.



Mury budowli, niszczonej kilkakrotnie pożarami np. w 1517, 1596 i 1646 roku, pomimo ciągłych remontów ulegały osłabieniu, tak że na początku XIX wieku władze miejskie podjęły decyzję o rozbiórce. Stary ratusz rozebrano w 1841 roku, a już w rok później rozpoczęto budową nowego gmachu według projektu Emila Karla Alexandra Flaminiusa, miejskiego architekta z Frankfurtu nad Odrą. Budowę ukończono w 1844 roku, ale wykańczanie elewacji i urządzanie wnętrz prowadzono jeszcze w 1867 i 1890/91 roku. W 1900 roku założono we wnętrzu oświetlenie gazowe, w latach 1919/20 przeprowadzono remont dachów i zmodernizowano wystrój wnętrz. W 1923 roku założono centralne ogrzewanie, a 2 lata później instalację elektryczną. We wnętrzu, na parterze, znajdował się: pokój burmistrza, sekretariat , kancelaria, wartownia, skarbiec, pomieszczenia kasy pożyczkowo oszczędnościowej, urząd meldunkowy oraz pokój policji. Na piętrze mieściła się sala posiedzeń rady i pokoje urzędników. Na drugim piętrze znajdowało się mieszkanie sądziego Voglera i cele więzienne. W piwnicach urządzono restaurację i piwiarnię, a część pomieszczeń w 1922 roku zaadaptowano na kotłownię. W 1912 roku, staraniem miejscowego Bractwa Strzeleckiego, w części pomieszczeń urządzono muzeum miejskie, w którym eksponowano pamiątki i zabytki z Ośna i okolic. Wystawiane tu były mn. stare chorągiewki z miejscowych kościołów, epitafia, plany i projekty remontów kościołów, zbiory monet i herbów cechowych, kołatki, sprzęt rybacki, sprzętów domowych i form do wypieku ciasta.



W ratuszu po wojnie aż do 1972 roku, obok siedziby władz miejskich, mieścił się hotel, biblioteka i bank spółdzielczy. Do ubiegłego roku znajdował się tu również posterunek policji, obecnie przeniesiony do osobnego budynku. Aktualnie cały obiekt zajmuje zarząd miasta i gminy oraz Urząd Stanu Cywilnego. W okresie powojennym prowadzone były remonty bieżące: w 1973 roku Biuro Projektów z Zielonej Góry opracowało projekt gruntownego remontu, który z uwagi na brak środków rozpoczęto dopiero w latach osiemdziesiątych wykonując tylko część prac. Wymieniono wówczas centralne ogrzewanie, wyremontowano pokój burmistrza i przyległe pomieszczenia oraz część piwnic które zaadaptowano na “klubo-kawiarnię”. Zmodernizowano też wnętrza Urzędu Stanu Cywilnego. Modernizacje pozostałych wnętrz prowadzono w ostatnim dziesięcioleciu.



Dziewiętnastowieczny ratusz jest okazałą ceglaną, otynkowaną budowlą, wzniesioną w modnym w połowie XIX wieku stylu neorenesansu włoskiego z elementami neogotyckimi. Nawiązujące do renesansu formy prezentuje trzyskrzydłowa bryła o boniowanych elewacjach, podzielonych wielkimi półkolistymi oknami. W paradnej fasadzie występują akcenty form gotyckich, wyrażone w kształcie narożnych wielobocznych sterczyn, i trójkątnych tympanonów wieńczących centralną część fasady i środkowego wielkiego okna oświetlającego salę obrad na I piętrze. Twórcą tego niewątpliwie bardzo ciekawego dzieła był wspomniany już frankfurcki radca budowlany Flaminius, uczeń Schinkla, absolwent Akademii Budownictwa w Berlinie, autor projektów: teatru miejskiego we Frankfurcie/Odrą, kościoła w Aruswalde, w Dębnie Lubuskim i mieście Peitz, oraz wzniesionego, w latach sześćdziesiątych XIX wieku, gmachu seminarium nauczycielskiego w Ośnie. Dzięki zaangażowaniu do budowy wybitnego architekta, nowo powstały ratusz godnie zastąpił średniowieczną budowlę, reprezentując tak jak poprzedni ponadregionalną wartość artystyczną. Pierwotny wystrój wnętrz został gruntownie zmieniony w 1 ćwierci XX wieku. Z dawnego założenia pozostało rozplanowanie pomieszczeń na I piętrze, łącznie z salą obrad rady i stolarką oświetlających ją trzech okien. Wnętrza na parterze i II piętrze podzielono na mniejsze, a przebudowane schody, stolarkę drzwi i boazerie wykonano w modnych w latach dwudziestych XX wieku formach “art deco”. W stolarce drzwi wyczuwa się echa stylistyki secesyjnej, ale pozostałe elementy wystroju mają charakter eklektyczny.

za www.osno.pl