W artykule opisane zostały miejscowości w dawnych Prusach Wschodnich, które znalazły się po II wojnie światowej w szczególnej sytuacji na skutek poprowadzenia granicy państwowej przez tereny do nich należące. Opracowanie ma charakter zdecydowanie bardziej informacyjny niż poglądowy. Informacje zawarte w artykule mogą być pomocne w ocenie, które zdjęcia pochodzące z takich miejscowości spełniają odpowiednie wymagania by trafić na stronę Fotopolska. Trudności w rozstrzygnięciu tej kwestii wynikają stąd, że wiele z tych miejscowości dziś już nie istnieje, a część z nich znana jest tylko pod późniejszymi nazwami rosyjskimi i na przykład często brak możliwości stwierdzenia, które obiekty znajdujące się pierwotnie w ich obrębie istniały lub istnieją nadal na dzisiejszym terytorium Polski. W związku z tym w końcowym fragmencie artykułu zawarte zostały też pewne sugestie co do sposobu podejścia do wspomnianej kwestii.
Tylko około 45 % długości powojennych granic lądowych Polski to granice ustalone w oparciu o granice wcześniej istniejące (granica z Czechami, Słowacją, częściowo z Litwą i na małym fragmencie z Ukrainą). Pozostałe granice to granice całkiem nowe. Określony w sposób arbitralny u schyłku II wojny światowej i po jej zakończeniu ich ogólny kształt zaakceptowany został przez funkcjonujące w kraju pod dyktatem Związku Radzieckiego ówczesne władze polskie. Później podczas ustalania szczegółowego przebiegu tych granic postulaty strony polskiej mające na celu zachowanie pewnej integralności gospodarczej i komunikacyjnej w niektórych rejonach generalnie nie były uwzględniane. W rezultacie granice te wyznaczone zostały w terenie w taki sposób, że w bardzo wielu przypadkach w obrębie jednej miejscowości nie tylko użytki rolne, czy leśne, leżące poza obszarami zabudowanymi, ale też skupiska zabudowy podziedzielone zostały linią graniczną. Dotyczyło to w szczególności granicy ze Związkiem Radzieckim. Te historyczne zaszłości mają obecnie wpływ na decyzje o możliwości zamieszczania na portalu Fotopolska fotografii, zwłaszcza tych sprzed 1945 r., dotyczących miejscowości i terenów, o które “zahaczyły” nowo wytyczone po wojnie granice państwowe.
Doktryna wypracowana na portalu pozwala na dodawanie zdjęć z podzielonych granicą miast również z ich terenu, który nie należy obecnie do Polski. W przypadku granicy z Niemcami jest to zasada sensowna i jednocześnie wystarczająca, ponieważ oparcie tej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej spowodowało poważnie odczuwalny w skutkach podział jedynie miast położonych nad tymi rzekami, bo prawie wszystkie wsie przygraniczne utraciły tylko niewielkie fragmenty niezabudowanych gruntów, które znajdowały się po drugiej stronie granicznych rzek na skutek ich regulacji, czy naturalnej zmiany biegu w latach wcześniejszych. Podobnie wygląda to na odcinku granicy na zachód od Szczecina. Obecnie opisana wyżej zasada dodawania zdjęć dotyczy miast Kostrzyn, Słubice, Gubin, Zasieki-Forst, Łęknica, Zgorzelec, choć nie dotyczy miast Lebus, Ostritz, Hirschfelde i Zittau. Inaczej było w przypadku nowej granicy ze Związkiem Radzieckim. W wyniku wytyczenia jej uległo podzieleniu kilkaset wsi i osad. Jednak jeśli chodzi o dodawanie fotografii z takich miejscowości leżących na obecnej granicy z Ukrainą i Białorusią, w odwodzie pozostają Fotokresy. Kłopot może pojawić się w przypadku miejscowości podzielonych granicą z Rosją w dawnych Prusach Wschodnich. A akurat z tego rejonu, tak jak zresztą z pozostałych terenów tzw. Ziem Odzyskanych, dostępnych jest relatywnie więcej archiwalnych fotografii niż ze wschodu. Być może niniejszy artykuł ułatwi orientację, które zdjęcia stamtąd kwalifikują sie do dodania.
Granica polsko-rosyjska, nie licząc odcinka granicy morskiej pomiędzy wodami terytorialnymi obu państw, ma długość 210 km, w tym ok. 10 km to granica w obrębie wód wewnętrznych Zalewu Wiślanego. Ten fragment polskiej granicy państwowej jeszcze przez trzynaście lat po zakończeniu wojny nie miał dokładnie wytyczonego przebiegu w terenie. Już w 1944 r. Stalin przedstawił plany włączenia północno-wschodniej części Prus Wschodnich do ZSRR, w tym Królewca i miast leżących nad Pregołą. Do końca lutego 1945 r. wojska radzieckie zdołały opanować ok. 80 % terytorium Prus Wschodnich i w tym samym czasie na konferencji w Jałcie propozycja Stalina została wstępnie zaaprobowana przez aliantów bez konkretnych ustaleń co do granicy z Polską. W lipcu 1945 r. na konferencji w Poczdamie zatwierdzony został podział Prus Wschodnich pomiędzy Polskę i ZSRR, jednak bez szczegółowego określenia przebiegu całej granicy poza dwoma punktami: początek na styku granicy Polski i Litwy z dotychczasową granicą Niemiec, koniec na Mierzei Wiślanej w odległości 3 km na północ od osady Nowa Karczma. Ta sama wersja pojawiła się w umowie pomiędzy Polską i ZSRR z 16. 08.1945 r. o polsko-radzieckiej granicy państwowej, gdzie dokładny przebieg tego fragmentu granicy pozostawiono do określenia w przyszłości. Wstępne ustalenia międzyrządowe poczynione jeszcze przed zakończeniem wojny zakładały, że tereny przyznane Polsce sięgną w przybliżeniu północnych granic dotychczas istniejących powiatów gołdapskiego, darkiejmskiego, gierdawskiego, bartoszyckiego, iławeckiego i świętomiejskiego, czyli ok. 20-25 km dalej na północ niż przebiega obecna granica. Już od czerwca 1945 r. na te tereny zaczęli przybywać pierwsi osadnicy oraz przedstawiciele polskiej administracji, którzy częściowo przejmowali wymienione powiaty od radzieckich komendantów wojskowych. Nie doszło jednak do przejęcia tych powiatów w całości, bo z początkiem września nastąpiła niespodziewana zmiana sytuacji, kiedy to radzieckie władze wojskowe przystąpiły do samowolnego sukcesywnego przesuwania na południe granicy podległych im terenów zmuszając Polaków do opuszczenia zagospodarowanych już częściowo rejonów. Do końca grudnia wymuszone tymczasowe rozgraniczenie osiągnęło mniej więcej linię dzisiejszej granicy państwowej, z tym że wysiedlenia objęły również część miejscowości po stronie polskiej leżących w bezpośrednim sąsiedztwie granicy.
Trwająca przez następne lata niepewność wpłynęła znacząco na spowolnienie napływu osadników do miejscowości przygranicznych. Początkowo osiedlano tu głównie ludność ukraińską z terenów południowo-wschodniej Polski. W 1946 r. powołano do działania komisję delimitacyjną. Do czasu podpisania w dniu 5 marca 1957 porozumienia w sprawie tej granicy strona radziecka dokonała jeszcze kilkunastu mniejszych korekt na niekorzyść Polski. Ostatecznie granica w obecnej postaci została wytyczona w terenie dopiero w 1958 r. Od początku była to granica całkowicie zamknięta dla cywilów ze względu na charakter obszaru położonego po jej północnej stronie mającego szczególne znaczenie strategiczne dla ZSRR. Skutkiem tego było odcięcie portu w Elblągu od dostępu do morza przez Cieśninę Pilawską, przerwanie dwunastu z trzynastu istniejących wcześniej szlaków kolejowych i praktyczne ich unicestwienie, fizyczne przerwanie wiekszości połączeń drogowych i wszystkich odcinków infrastruktury energetycznej i telekomunikacyjnej poprzecinanych granicą oraz uniemożliwienie dokończenia zaawansowanej w 1942 r. w 90 % budowy Kanału Mazurskiego. Jednocześnie zostały przecięte granicą terytoria ponad 100 miast, wsi i osad. W znacznej liczbie przypadków granica została poprowadzona przez tereny zabudowane w tych miejscowościach. Granica podzieliła również obszar Puszczy Rominckiej (na odcinku ok. 22 km) i teren poligonu wojskowego Stablack (na odcinku ok. 10 km). Wiele wsi, które w wyniku tego znalazły sie przy granicy, po ucieczce lub usunięciu dawnych mieszkańców przestało istnieć, a średnia gęstość zaludnienia po stronie polskiej w pasie przygranicznym o szerokości ok. 10 km trwale spadła poniżej 15 osób/km kw. wobec wynoszącej przed wojną gęstości 25-40 osób/km kw. Po stronie stronie rosyjskiej zaraz po wojnie lub w latach późniejszych 75 % wsi ze względu na położenie przy granicy zostało na zawsze wymazanych z mapy. W znacznej mierze ich dawne tereny zostały zalesione.
W dalszej części opracowania zamieszczony został spis miejscowości i innych terenów z podziałem na grupy w zależności od tego, jak ważną ich część lub obiekty zlokalizowane na ich obszarze odcięła granica. Jako pierwsze w spisie występują dawne nazwy niemieckie (po ukośniku podano zmienione nazwy nadane w latach 20. i 30.). Symbole użyte w tekście oznaczają: † - miejscowość lub obiekt nieistniejący już po zakończeniu wojny; * - miejscowość lub obiekt istniejący jeszcze w późniejszym okresie, ale już nie istniejący obecnie; → wskazuje przynależność terenu do obecnie istniejącej miejscowości na terytorium Polski; ▲ - inne nieliczne gospodarstwa (w liczbie do 10) zwykle w rozproszeniu. W nawiasach [ ] podano nazwy niektórych ważniejszych obiektów powstałych po wojnie na terenie opisywanych miejscowości.
Grupa I Grupa obejmuje miejscowości, w których granica poprowadzona została przez główny obszar zabudowy.
Największą z miejscowości tej grupy była wieś Schönbruch - obecnie Szczurkowo po stronie polskiej i Szyrokoje po stronie rosyjskiej. Wieś założona została w XIV w. Położona była przy drodze z Sępopola do Domnowa i Królewca. Tędy też przebiegał szlak drogowy nr 142 z Bartoszyc do Frydlądu (Prawdinsk). W 1911 r. wybudowane zostało również połączenie kolejowe pomiędzy tymi miastami. Przed wojną wieś liczyła ok. 1,1 tys. mieszkańców. Po wojnie zasiedlona została przez nowych osadników tylko polska część, w której z ważniejszych obiektów pozostały zabudowania dworskie ze spalonym pałacem rozebranym w latach 90., nieistniejąca już mleczarnia i szkoła zbudowana w 1936 r., obecnie dom opieki, oraz położony po zachodniej stronie wsi niewielki folwark Bothoslust (Borzęty), po wojnie PGR obecnie już nieistniejący. Po drugiej stronie granicy znalazł się kościół z XV w. rozebrany ostatecznie w 1974 r., cmentarz, tartak i zlikwidowana, tak jak cała linia kolejowa, stacja. Reszta zabudowań również została zburzona. Obecnie tylko przy dawnej ulicy dojazdowej do stacji istnieją budynki jednostki rosyjskich wojsk pogranicznych. Dziś wieś Szczurkowo zamieszkana przez ponad 200 osób należy do gminy Sępopol. Główną drogę wsi przecina pas graniczny i nie ma połączenia drogowego pomiędzy obiema częściami dawnej wsi Schönbruch.
Fragment niemieckiej mapy topograficznej z 1937 r. ze współczesnymi naniesieniami przedstawiający okolice Szczurkowa i sąsiadującej niegdyś z nim nieistniejącej osady Ramza. Zieloną linią zaznaczono przebieg obecnej polsko-rosyjskiej granicy państwowej, czerwoną linią przerywaną dawne granice wsi Szczurkowo i osady Ramza. Zaznaczone zostały też ważniejsze obiekty istniejące w dawnej wsi Schönbruch. Nazwy wsi i osad obecnie nieistniejących zostały przekreślone.
Kanoten - pol. Kanoty, nieistniejąca wieś z majątkiem, którego zabudowania znalazły się po stronie polskiej przy samej granicy. Obecnie grunty wcześniej przypisane do nieistniejącego już PGR Kurkławki wchodzą w skład sołectwa Montajny, gm. Barciany. Część zabudowań wsi pozostałych po drugiej stronie wraz z oddaloną o 400 m od granicy elektrownią wodną na rzece Omet również nie istnieją.
Langenfeld - pol. Długopole, nieistniejąca osada, dawniej duża wieś, której polska część odcięta granicą przynależy obecnie do osady Brzeźnica, gm. Srokowo. Po stronie rosyjskiej przy samej granicy pozostał nieistniejący już też folwark oraz przy szosie z Gierdaw (Żelieznodorożnyj) do Węgorzewa (1,7 km od granicy) karczma Birkenkrug †. Wzdłuż głównej drogi wsi prowadził tor kolejki rolnej z majątku Brzeźnica do stacji kolejowej Pröck na nieistniejącej już linii Gierdawy - Węgorzewo. Piontken/Waldkerme - pol. Piątki, ros. Kazaczie, nieistniejąca osada z majątkiem położona na wzniesieniu nad osuszonym jeziorem. Granica przedzieliła grunty osady na pół. Po polskiej stronie większośc gruntów należy obecnie do osady Łęgwarowo (dawny PGR), pozostała wschodnia część z terenem nieistniejącego majątku nieużytkowana rolniczo do sołectwa Olszewo Węgorzewskie, gm. Budry. Polkitten - pol. Pełkity, nieistniejąca wieś z majątkiem założona w XIV w., w 1939 r. zamieszkana przez prawie 200 osób (wtedy już większość gruntów chłopskich była wykupiona przez właścicieli majątku). Granica przedzieliła grunty wsi na pół. Po polskiej stronie zostało kilka zabudowań już od końca lat 50. opuszczonych i folwark Hirschwalde (Jeleń)† położony blisko granicy, oraz folwark Gertrudshof (Gierczyn), potem jako PGR, dziś już także nieistniejący. Obecnie grunty wsi należą do osady Parkoszewo, gm. Bartoszyce. Po stronie rosyjskiej znalazły się zabudowania majątku z pałacem (przy samej granicy) już nieistniejące. Rambsen - pol. Ramza, ros. Kliucziewoje, nieistniejąca osada z majątkiem. Granica została wytyczona przez środek osady i zabudowań dworskich. Po polskiej stronie pozostała główna droga ze Szczurkowa do Ostrego Barda w gm. Sępopol. Reuschenfeld - wieś założona w XV w. leżąca przy drodze z Węgorzewa do miasta Gierdawy (Żelieznodorożnyj), od 1945 r. nosząca nazwę Ruskiepole (od 1951 r. Ruskie Pole). W latach 1935-45 siedziba gminy Raudischken /Raudingen (Rudziszki). Przed wojną wieś miała ponad 600 mieszkańców. Granica podzieliła miejscowość tak, że po polskiej stronie znalazła sie mniejsza część zwartej zabudowy oraz stacja na uruchomionej w 1909 r. a nieistniejącej już linii kolejowej Wegorzewo - Gierdawy oraz majątek Waldhof (Pasternak), po wojnie PGR, a dziś osada . Po drugiej stronie została reszta wsi ze szkołą usytuowaną w centrum oddalonym ok. 200 m od granicy oraz cmentarzem. Ta część nie istnieje. Dzisiaj Ruskie Pole zamieszkane przez ok. 50 osób formalnie nie jest odrębną miejscowością, jest częścią wsi Rudziszki, gm. Węgorzewo. Schiffuss - pol. Siwoszewo (Siwuszewo), nieistniejąca wieś, której większość zabudowań wraz z majątkiem znalazła sie po polskiej stronie tuż przy granicy. Po stronie rosyjskiej pozostało 3/4 gruntów wsi z kilkunastoma gospodarstwami skupionymi głównie wzdłuż szosy i biegnącej do niej równolegle nieistniejącej dziś linii kolejowej Węgorzewo - Gierdawy (300 m od centrum wsi) oraz cmentarzem. Po wojnie osada tylko po polskiej stronie częściowo była zamieszkana. W latach 90. osada należąca do sołectwa Asuny w gm. Barciany przestała istnieć. Stolzenberg - nieistniejąca duża wieś, której skupisko zwartej zabudowy usytuowane było po stronie rosyjskiej ok. 350 m od granicy. Tę część obecnie pokrywa las. Po polskiej stronie pozostał obszar o powierzchni ok. 4 km kw., na którym istniało w rozproszeniu prawie pięćdziesiąt gospodarstw i gajówka. Po 1945 r. była tu kolonia pod nazwą Góreczno złożona z kilku dziś nieistniejących już gospodarstw. Obecnie teren ten położony na północ od osady Piele w gminie Lelkowo pokrywają nieużytki. Uschballen/Langenrück - niewielka osada, której główne skupisko zabudowy znalazło się na granicy i po wojnie już nie istniało. 80 % gruntów osady pozostało po stronie polskiej i na bazie jednego dużego dawnego gospodarstwa utworzony tu został PGR Użbale, obecnie osada w gminie Gołdap. Wermten - pol. Wormity, nieistniejąca wieś położona na wysokim zachodnim brzegu rzeki Banówki. Granica przecięła główne skupisko zabudowań wsi. Po stronie polskiej przez pewien czas użytkowanych było kilka zrujnowanych dziś budynków pod wspólną nieoficjalną nazwą Na Pół Ruskie. Także większość gruntów wsi pozostała po tej stronie wraz z folwarkiem Einigkeit (Kalinówek), potem PGR, i majątkiem Vorderwalde (Podleśne), potem też PGR, oraz lasem. Cały ten obszar obecnie należy do osady Podleśne, gm. Braniewo. Na miejscu reszty dawnej wsi po drugiej stronie granicy rośnie las.
Grupa II P - Miejscowości, których centra znalazły się po polskiej stronie granicy, a po rosyjskiej pozostały związane z nimi niektóre ważniejsze obiekty wymieniane tu po myślniku.
Assaunen, wieś Asuny, gm. Barciany - majątek Luisenwerth (pol. Mostek)†, ok. 300 m za granicą z dużym stawem młyńskim na rzece Omet przeciętym granicą; Birkenfeld, osada Brzeźnica, gm. Srokowo - folwark Korellen (pol. Kurele) ok. 1 km od granicy przy szosie Węgorzewo - Gierdawy, oraz odcinek Kanału Mazurskiego; Dombrowken/Eibenburg, osada Dąbrówka Nowa, gm. Budry - folwark Friedrichsruh (pol. Podleśne)† ok. 300 m za granicą; Klingenberg, wieś Ostre Bardo, gm. Sępopol - folwark Gostkow, ros. Raskowo* (pol. Gostków) ok. 400 m za granicą, oraz ▲†; Marienwalde, dawna wieś, obecnie przysiółek wsi Olszewo Wegorzewskie, Maryszki (Maruszki), gm. Budry - przysiółek Neusorge (pol. Pupiny)† podzielony granicą; Rehfeld, wieś Grzechotki, gm. Braniewo - stacja na nieistniejącej linii kolejowej Heiligenbeil (Mamonowo) - Zinten (Korniewo) ok. 200 m od granicy, oraz ▲†; Raudischken/Raudingen, wieś Rudziszki, gm. Wegorzewo - przysiółek Bräsigswalde (pol. Brzezinka)†, oraz ▲†; Schittkehmen/Wehrkirchen, (ros. Zasłonowo), osada Żytkiejmy, gm. Dubeninki - cmentarz (nowy) przy drodze do Stołupian (Niestierow), wiadukt drogowy † nad nieistniejącą linią kolejową, oraz ▲†.
Grupa II R - Miejscowości, których centra znalazły się po rosyjskiej stronie granicy, a po polskiej pozostały związane z nimi niektóre ważniejsze obiekty wymieniane tu po myślniku. Polskie nazwy podane w nawiasie to nazwy urzędowe z 1945 r.
Deutsch Thierau, ros. Iwancewo* (pol. Tyrowo) - nieistniejący zjazd z autostrady na drogę D. Thierau - Rehfeld (Grzechotki) na granicy, oraz ▲† → wieś Żelazna Góra, gm. Braniewo (część na zach. od rzeki Omaza [przejście graniczne Grzechotki] ), wieś Jarocin, gm. Braniewo i wieś Jachowo, gm. Lelkowo (część wschodnia); Gross Schönau, ros. Pieskowo*, duża wieś z XIV w. z centrum położonym ok. 400 m od granicy, z kościołem (ruiny) - kilka gospodarstw, po wojnie jako osada Kraskowo* (prawie połowa gruntów wsi po stronie polskiej - 5,8 km2) → soł. Masuny, gm. Sępopol; Leysuhnen/Leisuhnen, ros. Szczukino* (pol. Lajsuny) - folwark Ruhnenberg (Runy/Elżbiecin)* → wieś Rusy, gm. Braniewo; Nordenburg, ros. Kryłowo (pol. Nordenbork), dawniej miasto od 1368 r., ponad 40 % obszaru pozostało po stronie polskiej, obecnie osiedle (centrum 400 m od granicy) - południowy las miejski ze strzelnicą Bractwa Kurkowego (Schutzenhaus † ok. 50 m za granicą), majątek Ottoshoff (pol. Mrowiny)†, kilkanaście gospodarstw rozrzuconych wzdłuż drogi do Bajorów i linii kolei wąskotorowej † Nordenbork - Barciany (1,5 km w głąb od granicy) → wieś Wyskok, gm. Srokowo; - osada Bergental (wieś Zielony Ostrów)*, folwark Werder (pol. Ostrów) †, folwark Ahrau (pol. Orłowo) †, osada Raude (pol. Ruda) † (na granicy), jezioro Oświn (Aschwönsee/Nordenburger See) → wieś Zielony Ostrów*, gm. Węgorzewo, obecnie teren rezerwatu przyrody “Jezioro Siedmiu Wysp”; Preussisch Eylau, ros. Bagrationowsk (pol. Iławka), miasto - przy granicy dom bractwa kurkowego z ogrodem i strzelnicą †, osady Grünthal † i Heinrichshöfchen † → wieś Warszkajty*, gm. Górowo Iławeckie; Dittballen, Schlaugen, ros. Torfianoje* (pol. Dydbały) - przysiółek Torfbruch † na Schlauger Bruch (Wielkie Bagno) → wieś Wiłkajcie, gm. Gołdap; Uschblenken/Blinkersee, ros. Antonowka (pol. Zajeziory), 500 m od granicy na północnym brzegu jeziora Uschblenker See, ros. Oziero Kamyszy (pol. Jezioro Graniczne/Zajeziory), przeciętego granicą - cmentarz, ▲* w części zwanej dawniej Neu Uschblenken → Kolonia Żabin, cz. wsi Żabin, gm. Banie Mazurskie.
Grupa III P - Miejscowości, które znalazły się po polskiej stronie granicy, a po rosyjskiej pozostały należące do nich wcześniej nieliczne gospodarstwa i inne mniej ważne zabudowania, wszystkie dziś nieistniejące. Miejscowości wymienione są według przynależności do obecnych gmin.
▐ Gm. Banie Mazurskie: Abschermeninghen/Almental, wieś Obszarniki; Jaggeln/Kleinzedmar, wieś Jagiele;▐ Gm. Bartoszyce: Rothenen, wieś Rotajny † , jej grunty należą do osad Piersele i Molwity, szosa Bartoszyce - Iławka (Bagrationiowosk) [przejście graniczne Bezledy - Bagrationowsk]; Sardienen, osada Żardyny*;▐ Gm. Budry: Gross Sobrost, wieś Zabrost Wielki;▐ Gm. Braniewo: Birkenau, wieś Wilki*; Grunau, wieś Gronowo, szosa Elbląg - Królewiec [przejście graniczne Gronowo - Mamonowo]; Waltersdorf, wieś Pęciszewo;▐ Gm. Dubeninki: Lengkupchen/Lengenfliess, wieś Lenkupie; Serteggen/Serteck, kolonia Żerdziny;▐ Gm. Gołdap: Masutschen/Oberhofen, osada Mażucie;▐ Miasto Gołdap: Gross Kummetschen/Hermesdorf, Kumiecie Wielkie, obecnie do miasta Gołdap;▐ Gm. Górowo Iławeckie: Robitten, osada Robity(*);▐ Gm. Lelkowo: Lauterbach, wieś Mędrzyki.
Grupa III R- Miejscowości, które znalazły się po rosyjskiej stronie granicy, a po polskiej pozostały należące do nich wcześniej nieliczne gospodarstwa i inne mniej ważne zabudowania, wszystkie z jednym wyjątkiem dziś nieistniejące. Miejscowości wymienione są według przynależności do obecnych powiatów (ros. rajony). Polskie nazwy podane w nawiasie to nazwy urzędowe z 1945 r.
▐ Pow. Bagrationowsk (Iławka Pruska): Bartlangen † (pol. Bartłągi) i Hermsdorf, ros. Pogranicznyj (pol. Jerzmanowo) → wieś Mędrzyki, gm. Lelkowo; Maggen, ros. Aleksandrowskoje* (pol. Magi) → Robity, gm. Górowo Iławeckie; Rositten, ros. Bogatowo (pol. Rosity) → osada Galiny, gm. Górowo Iławeckie; Schwengels † (pol. Źwięczno) → osada Mątyty*, gm. Górowo Iławeckie; Serpallen, ros. Kasztanowka* (pol. Sierpały), zabudowania pozostały → osada Molwity, gm. Bartoszyce;▐ Pow. Niestierow (Stołupiany): Auxinnen/Freudenau † (pol. Auksyny) → wieś Przesławki, gm. Dubeninki; Schuiken/Spechtsboden, ros. Prochładnoje (pol. Szujki) → Nadleśnictwo Gołdap, gm. Gołdap;▐ Pow. Oziorsk (Darkiejmy): Auxkallen/Rosskamp, ▲* , cmentarz wojenny → wieś Jagiele, gm. Banie Mazurskie; Kuddern, ros. Bagrianowo* (pol. Kudry) → osada Mażucie, gm. Gołdap; Sodarren † (pol. Zadory), ok. 200 m od granicy, cmentarz przy granicy → osada Rapa, gm. Banie Mazurskie;▐ Pow. Prawdinsk (Frydląd): Rädtkeim, ros. Karelskoje → wieś Gierkiny, gm. Sępopol.
W przypadku pozostałych trzydziestu sześciu miejscowości nie wymienionych tu granica odcięła mniejsze lub większe fragmenty należących do nich niezabudowanych gruntów rolnych lub leśnych. Z tych miejscowości, które znalazły sie po stronie rosyjskiej, większość na skutek przeprowadzonej w latach 70. XX w. centralizacji osadnictwa wiejskiego przestała istnieć.
Grupa specjalna Obszary nie należące do żadnej z powyższych miejscowości wymienione zostały w kolejności według występowania wzdłuż przebiegu granicy od zachodu do wschodu. Wsie, których fragmenty włączone zostały do poligonu Stablack, uwzględnione zostały we wcześniejszym spisie niezależnie.
Staats Forst Kobbelbude, Las państwowy na Mierzei Wiślanej podległy nadleśnictwu Kobbelbude (obecnie rosyjskie Bobrowo). Cały obszar leśny na mierzei należał do państwa od czasu, gdy w latach 30. XIX w. przystąpiono do systematycznego zalesiania ruchomych piasków wydm prawie całkowicie ogołoconych z roślinności w wyniku rabunkowej gospodarki.
Truppenübungsplatz Stablack, Wojskowy poligon szkoleniowy Stablack Poligon zlokalizowany był na północ od miasta Landsberg (Górowo Iławeckie) i na zachód od miasta Preussisch Eylau (Bagrationowsk). Jego obszar o powierzchni ponad 75 km2 miał rozciagłość równoleżnikową ok. 11 km i południkową ok. 14 km. W granicach poligonu utworzonego w 1934 r. znalazły się tereny państwowych leśnictw Wilhelmshöhe i Stablack o łącznej powierzchni ok. 15 km2 oraz tereny należące do wsi je otaczających. Siedziba leśnictwa Stablack znajdowała się 600 m za obecną granica państwową przy drodze z Orsów do Klein Dexen, a jego nazwa pochodzi od nazwy istniejącej jeszcze do połowy XIX w. osady Stablack (pol. Stabławki - nie mylić z obecnie istniejącą w inym miejscu osadą o tej samej, ale ponowionej nazwie) położonej przy wspomnianej drodze po polskiej stronie obecnej granicy tuż przy niej. Od zachodu poligon zajął część gruntów wsi Rositten, ros. Bogatowo, wraz z osadami Bornehnen † i Sodehnen (Sodziany) † oraz część gruntów majątku Gallingen (Galiny) z leśniczówką, a także północny fragment lasu wsi Wildenhoff (Dzikowo) z leśniczówką Steinbruch †. Od strony południowej przyłączona została cała wieś Parösken (Pareżki) z fragmentem osady Halbersdof (Półwiosek, obecnie część wsi Paustry), część wsi Eichen (Dęby), wieś Orschen (Orsy) wraz z folwarkiem Heinrichsbruch, oraz przysiółek wsi Kumkeim (Kumkiejmy) Saagen (osada Sigajny) z leśniczówką Kumkeim (obecnie leśnictwo Stabławki w osadzie Stabławki). Od wschodu wchłonięte zostały: osada i majątek Dulzen (Dulsin), osada Schwadken (Świadki)* [strażnica SG] z wyłączeniem majątku, osada Körnen (Kierno)*, wieś Klein Dexen, ros. Furmanowo*, z osadami Wonditten*, Schlawitten* i Lölken* oraz Pilzen*. Wreszcie od północy poligon zajął cześć gruntów wsi Klaussen, ros. Dubrowka, wieś Domtau, ros. Dołgorukowo i fragment wsi Schlauthienen, ros. Czapajewo z osadami Jerlaucken i Grundfeld oraz las wsi Wackern, ros Jelianowka*. To właśnie na gruntach tych sześciu wymienionych jako ostatnie miejscowości w odległości ok. 4 km od dzisiejszej granicy państwowej ulokowany został główny kompleks zabudowań niezbędnych do funkcjonowania poligonu (m.in. koszary, magazyny, strzelnica) ze stacją Stablack na nowo budowanej linii kolejowej Preussisch Eylau - Zinten.
Z przejętych miejscowości w latach 1934-35 wysiedlono mieszkańców. W 1935 r. na północ od wsi Domtau powstało osiedle Gartenstadt Stablack (obecnie Dołgorukowo), w które w 1939 r. osiagnęło liczbę 2,8 tys. mieszkańców. W latach 1937-38 na południowym krańcu poligonu na dodatkowo przyłączonych gruntach osady Halbendorf wybudowano mniejszy kompleks koszarowy Stablack-Süd. Początkowo poligon miała służyć do ćwiczeń artyleryjskich i saperskich, ale od 1939 r. rozpoczęto tu szkolenie na szerszą skalę oddziałów piechoty i innych rodzajów wojsk. Po wybuchu wojny zlokalizowano tu również Stammlager 1A (Stalag 1A Stablack) - dwa obozy jenieckie, jeden po wschodniej stronie kompleksu Stablack-Nord, drugi wraz z komendanturą po południowej stronie kompleksu Stablack-Süd. Przez obóz przeszło do końca 1944 r. ponad 200 tysięcy jeńców różnej narodowści.
Po wojnie granica polsko-radziecka rozdzieliła poligon na dwie nierówne części. Fragment północny w dużej części do dziś podlega administarcji wojskowej. Do 1995 r. w garnizonie Dołgorukowo stacjonowały oddziały wojsk pancernych i rakietowych oraz istniały duże warsztaty remontowe wykorzystujące w znacznej mierze poniemieckie obiekty. Fragment południowy o powierzchni ok. 48 km2, który przypadł Polsce, stracił charakter wojskowy. Ocalałe zabudowania wsi i osad na terenie byłego poligonu zasiedlili nowi osadnicy. W południowym kompleksie koszarowym w 1950 r. zorganizowano więzienie, a położone obok rozbudowane z czasem osiedle stanowi obecnie samodzielną osadę Kamińsk. Prawie 70 % tego terenu zajmują lasy należące do leśnictw Orsy i Stabławki. Na terenie dawnego poligonu pozostało sporo różnych obiektów, których przeznaczenia dzisiaj można się tylko domyślać, razem ze sławną Górą Pareżkowską, o wysokości względnej dochodzącej do 60 m, kryjącą ponoć w zasypanych sztolniach złożone tam zrabowane przez hitlerowców skarby.
Goldapersee, Jezioro Gołdap Jezioro o powierzchni ok. 2,1 km kw (prawie 30 % w Obwodzie Kaliningradzkim). Po stronie rosyjskiej wzdłuż zachodniego brzegu prowadził tor nieistniejącej już linii kolejowej Gołdap - Stallupönen (Niestierow).
Naturschutzgebiet Rominter Heide, Rezerwat Przyrody Puszcza Romincka Puszcza Romincka (Romintensche Heide) od czasów krzyżackich była pod szczególną ochroną. W późniejszych wiekach była ulubionym terenem polowań władców pruskich. Na początku lat 90. XIX w. w osadzie leśnej Teerbude (pol. Smolary) położonej w samym środku puszczy wzniesiono dla cesarza Niemiec Wilhelma II rezydencję. Osada, której nazwę zmieniono na Jagdhaus-Rominten, przekształcona została w centrum obsługi polowań cesarza i jego dostojników oraz siedzibę administracji leśnej. W okresie międzywojennym stała się miejscem wypoczynku prominentów władzy z łowczym Rzeszy Hermannem Göringiem na czele. Dziś w miejscowości tej pod nazwą Radużnoje położonej po stronie rosyjskiej w odległości ok. 1,4 km od granicy pozostały tylko zabudowania jednostki rosyjskich wojsk pogranicznych.
Puszcza po ustanowieniu na początku XIX w. Generalnego Zarządu Leśnego Królestwa Prus jako las państwowy podlegała nadleśnictwom Warnen i Nassawen (obie miejscowości leżą po północnej stronie kompleksu leśnego). W 1869 r. z części ich obszarów utworzono kolejne nadleśnictwa Żytkiejmy i Gołdap. Z tego ostatniego w latach 90. wyodrębniono obszar nadleśnictwa Rominten z siedzibą w opisanej wcześniej osadzie. Od tego czasu Puszcza Romincka stała się wydzielonym strzeżonym cesarskim rewirem łowieckim przekształconym w latach międzywojennych w oficjalny rezerwat przyrody (od 1937 r. jako rezerwat łowiecki podległy bezpośrednio urzędowi łowiectwa w Berlinie), utworzony głównie w celu ochrony populacji jelenia rominckiego, podstawowego obiektu polowań.
Po II wojnie światowej obszar puszczy został podzielony granicą państwową. Po stronie radzieckiej znalazł się teren dawnego rezerwatu o powierzchni ponad 140 km kw., po polskiej o powierzchni ponad 90 km kw. Obecnie polska część puszczy podlega nadleśnictwu Gołdap powstałemu w 1972 r. z połączenia nadleśnictw Gołdap i Żytkiejmy i wchodzi w skład utworzonego w 1998 r. Parku Krajobrazowego Puszczy Rominckiej. Nadleśnictwom podlegały leśnictwa zlokalizowane w większości na obrzeżach rezerwatu. W polskiej części były to leśnictwa (försterei): Budweitschen/Elsgrund (Budwiecie) - obecnie Leśnictwo Boczki, osada Boczki 1; Markauen (Markowo) †; Bludszen/Kausch - obecnie Leśnictwo Bludzie, osada leśna Bludzie Wielkie 5; Blindischken/Wildwinkel (Błędziszki) † na pn-zach od wsi Błędziszki; Gollubien/Unterfelde (Gołubie) †; Dagutschen/Zapfengrund (Degucie) †; Bibergraben ze stawami rybnymi - obecnie Rybakówka, w osadzie Żytkiejmy, ul. Osada Leśna 7; Szittkehmen/Wehrkirchen (Żytkiejmy) - obecnie Żytkiejmy, ul. Osada Leśna 6; Gehlweiden (Gulwiecie) † po pn-wsch stronie enklawy Czarnowo Wlk. Do innego typu obiektów na terenie puszczy należały domki myśliwskie oraz zlokalizowane przeważnie przy granicach rezerwatu domy robotników leśnych. Puszcza pokryta była dość gęstą siecią dobrze utrzymanych dróg ułatwiających przemieszczanie się uczestnikom polowań. Sukcesy myśliwskie cesarza Niemiec do dziś przypominają kamienie pamiątkowe osadzane przy drogach (po polskiej stronie doliczono się ich osiem). Większość dróg i wybudowane na nich mosty miały swoje nazwy. Na przykład: Kaiserweg z Kaiserbrücke, Hirschweg z Brastas Brücke i Blindebrücke.
W celu rozstrzygnięcia kwestii możliwości zamieszczania zdjęć pochodzących z wymienionych wyżej miejscowości w zgodzie z przyjętymi na portalu Fotopolska zasadami można sformułować następujące postulaty. Zdjęcia z miejscowości Grupy I należałoby dopuścić na zasadzie obowiązującej w przypadku miast granicznych, czyli również te, które dotyczą obiektów i miejsc położonych po rosyjskiej stronie granicy. Podobna zasada powinna funkcjonować w przypadku miejscowości z Grupy II P. Najwięcej problemów może stwarzać kwalifikacja zdjęć z miejscowości Grupy II R. W tym przypadku dopuszczone powinny być zdjęcia przedstawiające bez żadnych wątpliwości miejsca leżące obecnie na terytorium Polski. Może tylko wystąpić trudność z przypisaniem takich zdjęć do właściwej polskiej miejscowości, ponieważ prawie wszystkie obiekty, które mogą być uwidocznione na tych zdjęciach, obecnie nie istnieją. Dlatego w zamieszczonym spisie miejscowości tej grupy podane zostały informacje ułatwiające przypisanie. W przypadku pozostałych miejscowości (Grupy III P i III R oraz niewymienione) tylko zdjęcia, które można bezspornie zidentyfikować jako przedstawiające miejsca po polskiej stronie granicy, byłyby dopuszczalne. Jest to jednak czysto teoretyczna ewentualność wobec prawie niemożliwej dzisiaj identyfikacji takich miejsc. Zdjęcia obiektów z terenów wymienionych w Grupie specjalnej w zasadzie powinny przedstawiać wyłącznie miejsca położone w Polsce, chociaż dla uproszczenia za dopuszczalne można by uznać i te, które przedstawiają ogólne widoki i miejsca niezidentyfikowane (do momentu identyfikacji warunkowo). Jako wyjątek można przyjąć Jezioro Gołdap, gdzie wszystkie zdjęcia przedstawiające to jezioro również dla uproszczenia należałoby uznać za mające prawo bytu na portalu Fotopolska.
Okazuje się, że dotąd na portalu Fotopolska zamieszczono zaledwie kilkanaście fotografii archiwalnych wykonanych przed 1945 r., a pochodzących z wymienionych kilkudziesięciu przygranicznych miejscowości i terenów (nie uwzględniając osady Żytkiejmy), których całkowity obszar przecież można by porównać do obszaru zajmowanego przez kilka gmin. Z tych kilkunastu zdjęć połowa przypisana jest tylko do wsi Szczurkowo. A wiadomo, że zdjęcia z tych miejscowości istnieją, i można spotkać je na aukcjach lub odnaleźć w archiwach, a to że nie trafiły jeszcze do zbiorów Fotopolski może wynikać właśnie z trudności w identyfikacji z terenami polskimi. Dlatego też zawarty w artykule wykaz takich miejscowości i ważniejszych obiektów istniejących przed rokiem 1945 na odciętych granicą terenach może pomóc w odnalezieniu fotografii. Nawet jeśli liczba tych zdjęć mimo wszystko nie okaże się duża, to niewątpliwie każda kolejna sztuka wydobyta dzięki informacjom zawartym w artykule będzie miała wartość nie mniejszą niż kolejne -naste czy -dzieste zdjęcie przedstawiające jakiś popularny obiekt we Wrocławiu lub Warszawie. Oczywiście wiele zależy również od tego, czy znajdą się dociekliwi użytkownicy portalu chcący skorzystać z tych informacji. Miejmy nadzieję, że tacy będą. Na koniec jeszcze trzeba wspomnieć o teoretycznej na razie ewentualności pojawienia się zdjęć z okresu od czerwca do grudnia 1945 r. z terenów położonych na północ od obecnej granicy państwowej, które w tamtym czasie podlegały administracji polskiej. Na pewno byłyby to rarytasy do szczególnego potraktowania. Ale póki co może chociaż uda się jeszcze wzbogacić zbiory Fotopolski dzięki powyższemu przewodnikowi. Taki jest podstawowy cel tego opracowania.
Autor: Błażej Dziurzyński /blaggio/, 2018 r., wszelkie prawa zastreżone
do ZPKSoft: Zosiu, dziękuję bardzo za miłe słowa.
Ten artykuł, jak i ten drugi, pisałem bardziej z chęci przekazania wiedzy, jaką nabyłem przy okazji zgłębiania tematu , który interesował mnie niezależnie. O tym, by zawarte w artykule przesłanie przyniosło jakieś efekty, może zdecydowac tylko przypadek. Na więcej nie liczę. Od rozpoczęcia pisania (z dużymi przerwami) do opublikowania minęło chyba dziewięć miesięcy, i do końca zastanawiałem się, czy rezultat będzie wart pokazania.
Gratuluję drążenia tematu! Jest to bardzo ciekawy artykuł. Od siebie dodam, że w zestawieniu brakuję majątku Bielsk (Bilshöfen), przy przejściu w Grzechotkach, który został też przedzielony granicą.
