Pałac wzniesiony w głębi dziatki przed 1705 dla barona Hansa Ernsta von Pein und Wechmar, zapewne wg proj. J. L. von Hildebrandta. Pierwotnie był to 3-kondygnacyjny budynek zał. na planie prostokąta, o niemal identycznych 7-osiowych elewacjach pn. i pd., podzielonych pilastrami wielkiego porządku w partii pięter, z nieznacznie zryzalitowaną 3-osiową środkową partią. W elewacji pd. ryzalit zwieńczony byt 2-kondygnacyjnym szczytem, w dolnej kondygnacji 3-osiowym. Kondygnacja górna szczytu miała formę jednoosiowej edikuli z trójkątnym tympanonem, ujętej w wolutowe spływy. Osie obu elewacji akcentowały balkonowe portale.

Układ rzutu byt 2-traktowy i 3-przęsłowy. W pn.-zach. narożniku znajdowała się 3-biegowa klatka schodowa z umieszczonymi na podestach konchowymi wnękami zwieńczonymi dekoracją sztukatorską w formie muszli, częściowo zachowanymi.

W 1717 właścicielem p. został baron Heinrich Gottfried von Spatgen, radca wrocł. urzędu zwierzchniego. Od jego spadkobierców w 1750 p. kupił król prus. Fryderyk II, dla którego w 1750-53 wg proj. J. Boumanna st. wzniesiono jednotraktowe, 2-kondygnacyjne skrzydło tylne przylegające do zach. partii pd. elewacji. Na piętrze znalazły się apartamenty król., w skład których wchodziła sala marszałków, sala przyjęć, pełniąca także funkcję jadalni, sala audiencyjna, sala muzyczna, sypialnia, gabinet i biblioteka, a na parterze umieszczono kancelarię dworu. Dekoracje sztukatorskie wykonał Johann Georg Merck, drewn. elementy wystroju byty dziełem Johanna Michaela Hoppenhaupta. Autorami malowanych supraport i obić byli August Dubisson oraz Antoine Pesne. Meble wykonał król, stolarz nadworny August Kambly przy pomocy Johanna Heinricha Hulsemanna. Z berlińskiej król, manufaktury dostarczono lustra do sali przyjęć i sypialni, a kryształowe żyrandole wykonał Christian Kleinart. Przebudowano także stary p., gdzie znalazły się mieszkania kasztelana pałacowego i pokoje gościnne. W 1768 kamieniarz Carl Christian Dreyer dostarczył kominki do wnętrz starego pałacu.

Dziedziniec pałacowy zamykał stojący w pierzei ulicznej 2-kondygnacyjny dom frontowy o 7-osiowej fasadzie, przykryty 2-spadowym dachem w układzie kalenicowym. Budynek ten, pełniący funkcje kordegardy i mieszkań oficjalistów rezydencji Fryderyka II, został rozebrany zapewne w związku z realizacją w 1796 nowej aranżacji dziedzińca wg proj. C. F. Langhansa. Wzniesiono wówczas parterowe skrzydła z toskańskimi kolumnadami flankujące dziedziniec i przesłaniające skrajne pary okien. Przeniesiono także klatkę schodową do pomieszczenia w trakcie tylnym, u zbiegu ze skrzydłem fryderycjańskim.

W 1843-46 wybudowano nowe skrzydło p. król., dziś niezachowane, na pd. od skrzydła Fryderyka II, wg proj. F. A. Stillera, ponadto w 1858 po rozebraniu bocznych parterowych skrzydeł włączono do kompleksu 2 kamienice sąsiadujące z dziedzińcem, których elewacjom nadano zbliżony charakter, dzięki czemu kompozycyjnie zaczęty pełnić funkcję skrzydeł bocznych p., mimo że funkcjonalnie nie byty połączone z jego korpusem. Różniły się szer. elewacji pn.: skrzydło zach. miało elewację o szer. 4 osi okiennych, a elewacja pn. skrzydła wsch. była 3-osiowa. Od strony ulicy zamknięto dziedziniec w 1867 kolumnadą z bramami wjazdowymi.

W przekazanym w 1925 miastu kompleksie, w skład którego wchodził p. Peina-Spatgena, skrzydło fryderycjańskie i nowy p. król., otwarto w 1926 Muzeum Zamkowe, do którego dołączono w 1938 skrzydła boczne. W skrzydle zach. zainstalowano przeniesiony z kamienicy przy pl. Solnym 18 barok. „Pokój Beiersdorfów”.

Cały kompleks spłonął w 1945, ocalało jedynie skrzydło zachodnie. W latach 60. XX w. odbudowano p. Spatgena oraz skrzydło wsch., które poszerzono w celu uzyskania symetrii ze skrzydłem zachodnim. Rozebrano ruiny skrzydła fryderycjańskiego i nowego p. królewskiego W odbudowanym obiekcie umieszczono Muzeum Archeol. i Etnograficzne. W 2000-08 adaptowano kompleks p. i skrzydeł bocznych na siedzibę Muzeum Miejskiego W. wg proj. W. Hryniewicza. Odtworzono wówczas nawiązujący do hist. wystrój wnętrz 2. kondygnacji, a także odsłonięto relikty oryginalnego, pochodzącego z pocz. XVIII w. wystroju wnętrz w postaci konchowych wnęk d. klatki schodowej oraz deko-racji malarskiej w glifach okien 2. kondygnacji pd. elewacji. Od strony pd. założono nowy ogród utrzymany w konwencji barokowej. Ustawione w nim barok, figury personifikacji 4 Pór Roku pochodzą z ogrodu pałacowego w Barszowie, natomiast rzeźba w fontannie z d. ogrodu przy domu Maltzanów.

Wojciech Brzezowski

Bieg obecnej ul. Podwale wyznaczył przebieg murów miejskich i znajdującej się przy nich zewnetrznej fosy miejskiej. Niezabudowana droga nabrała miejskiego charakteru dopiero po wyburzeniu fortyfikacji w 1807 r. Po rozparcelowaniu w 1813 r. na 26 działek nowa ulica otrzymała nazwę Am Stadtgraben (Przy Fosie Miejskiej). Istnienie dużych parcel, które w następnych latach dzielono na mniejsze, pociągało za sobą ciągłe zmiany numeracji. Aby usprawnić te działania w 1847 r. zdecydowano się na podzielenie ulicy na trzy odcinki i nadanie im osobnych nazw (wywodzących się od przedmieść, przez które przechodziły):

- odcinek od ul. Sikorskiego do pl. Orląt Lwowskich nazwano Nikolai Stadtgraben (Podwale Mikołajskie);
- od pl. Orląt Lwowskich do ul. Dworcowej - Schweidnitzer Stadtgraben (Podwale Świdnickie);
- od ul. Dworcowej do al. Słowackiego - Ohlauer Stadtgraben (Podwale Oławskie);

W dwa lata po podziale ulicy zamontowano na niej oświetlenie gazowe. Do połowy lat 40. XIX w. wzdłuź ulicy ciągnęły się głównie ogrody, które z czasem zaczęły zastępować okazałe gmachy użyteczności publicznej i budynki mieszkalne. W latach 1828-1834 między ul. Sądową i pl. Orląt Lwowskich wznisiono Koszary Kirasjerów (później Grenadierów), a w latach 1845-1852 na sąsiedniej działce powstał okazały gmach sądu. W następnych latach powstały: Synagona Na Wygonie (1866-70), dom handlowy Martina Schneidera (ob. Podwale), gmach Prezydium Policji (1925-27), monumentalny dom towarowy Wertheim (AWAG, po wojnie PDT) czy willa rodziny Haase pod nr 76 (później siedziba śląskiego oddziału HJ).

W czasie wojny najbardziej ucierpiał południowy odcinej ulicy między ul Czystą i ul. Kołłątaja, a także rejon ul. Traugutta i pl. 1-go Maja. Po wojnie ulica także była podzielona na trzy odcinki, lecz 11 grudnia 1951 r. zdecydowano się na ich połączenie pod jedną nazwą - ul. Podwale.