Pradziejowe, wielokulturowe cmentarzysko w Kietrzu jest jedną z największych odkrytych nekropoli na terenie naszego kraju. Na stanowisku zarejestrowano i przebadano ponad 4. tysiące grobów z epoki neolitu, brązu i żelaza. Zdecydowana większość pochówków należy jednak do ludności tzw. kultury łużyckiej i w efekcie kietrzańskie cmentarzysko jest największą odkrytą nekropolą z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza w Europie Środkowej. Unikatowe, nie tylko w skali Śląska, czy nawet Polski, stanowisko archeologiczne dostarczyło ogromnej liczby danych naukowych oraz zabytków ruchomych, które są bezcennym źródłem do poznania najstarszych dziejów naszych ziem.
Stanowisko położone jest na południe od centrum Kietrza, na lekko wyniesionym terenie, w sąsiedztwie dwóch rzek, tj. na wschód od rz. Morawki i na południe od rz. Troi. Zabytek został częściowo zniszczony, a następnie niemal w całości przebadany wykopaliskowo.
Historia
Pradziejowa nekropola (a w zasadzie kompleks cmentarzysk) w Kietrzu (stanowisko Kietrz 1, AZP 102-38/1) funkcjonowała z przerwami od końca epoki neolitu, tj. od III tys. p.n.e., aż do początku okresu wędrówek ludów, do 1. poł. V w n.e. Na stanowisku zarejestrowano groby kilku kultur archeologicznych, w kolejności chronologicznej są to kultury: ceramiki sznurowej, pucharów dzwonowatych, mogiłowa – przedłużycka, łużycka, celtycka – lateńska i przeworska. Główna faza użytkowania cmentarzyska, upraszczając przypada na okres od środkowej epoki brązu do końca wczesnej epoki żelaza (ok. 1300 – 400 r. p.n.e.) i jest związana z ludnością kultury łużyckiej, która zamieszkiwała na prawie całym obszarze dzisiejszych ziem polskich.
Na stanowisku odkryto kilka grobów neolitycznej ludności tzw. kultury ceramiki sznurowej (z III tys. p.n.e.) oraz kultury pucharów dzwonowatych (ze schyłku III tys. p.n.e.). Na przełomie III i II tys. p.n.e., w tzw. wczesnym (pierwszym) okresie epoki brązu (2300 – 1600 p.n.e.), kietrzańskie cmentarzysko nie było wykorzystywane i brak pochówków z tego przedziału czasowego. Teren nekropoli ponownie był użytkowany już w tzw. starszym (drugim) okresie epoki brązu (ok. 1600 – 1300 r. p.n.e.), tym razem przez ludność tzw. kultury mogiłowej – przedłużyckiej. Liczba pochówków związanych z tą kulturą także jest jednak niewielka.
Pradziejowe cmentarzysko w Kietrzu związane jest przede wszystkim z ludnością tzw. kultury łużyckiej, która chowała tu swoich zmarłych (generalizując) w środkowej, młodszej i późnej epoce brązu (tj. od trzeciego do piątego okresu, czyli od ok. 1300 r. p.n.e. do ok. 750 r. p.n.e.) i we wczesnej epoce żelaza (750 – 400 r. p.n.e.). Najpóźniejsze groby kultury łużyckiej są współczesne grobom celtyckim z okresu lateńskiego B (ok. 400 – 250 r. p.n.e.). Tak więc, ludność kultury łużyckiej użytkowała kietrzańską nekropolę przez około tysiąc lat.
Na cmentarzysku zarejestrowano również 37 grobów celtyckich, z okresu lateńskiego B i C (z ok. 400 – 100 r. p.n.e.) i trzeba podkreślić, że to teoretycznie niewielkie cmentarzysko jest największą w Polsce odkrytą i przebadaną wykopaliskowo nekropolą ludności celtyckiej (datowaną przede wszystkim na okres lateński B). Ponadto znaleziono także pochówki tzw. kultury przeworskiej, która datowana jest od ok. 200 r. p.n.e. do ok. 450 r. n.e., ale w rejonie Kietrza funkcjonowała głównie w I i II w. n.e., tj. w pierwszych dwóch stuleciach tzw. okresu wpływów rzymskich.
Stan i wyniki badań
Stanowisko znane jest w literaturze od 1867 roku. W latach 1930-1942 ratownicze badania archeologiczne prowadził na nim niemiecki archeolog Georg Raschke – odkrywając 471 grobów. Natomiast od 1956 do 1983 roku prace wykopaliskowe odbywały się pod kierownictwem Marka Gedla z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który zarejestrował ponad 3700 grobów. W sumie, ocenia się, że pradziejowa nekropola zajmowała powierzchnię ponad 10 ha i jak już wspomniano, łącznie odkryto i przebadano na niej ponad 4. tysiące grobów.
Na cmentarzysku dominowały pochówki ludności kultury łużyckiej, która uogólniając funkcjonowała tu od środkowej epoki brązu, aż do okresu lateńskiego B. Kultura ta należała do kręgu kultur pól popielnicowych, który rozprzestrzenił się na znacznym obszarze Europy.
Cmentarzyska kultury łużyckiej, generalizując, charakteryzują się długotrwałym, kilkusetletnim użytkowaniem, setkami, a nawet tysiącami grobów oraz tym, że są rozległe obszarowo. Groby ludności tej kultury były z reguły płaskie, a pochówki ciałopalne i popielnicowe, tzn. spalone szczątki zmarłych składano w glinianych naczyniach – uranach, którym bardzo często towarzyszyły dodatkowe naczynia zawierające dary grobowe. Można dodać, że łącznie rozpoznano szczątki 2790 osobników z okresu kultury łużyckiej. Ustalono, że śmiertelność dzieci wynosiła ok. 30%. Najwięcej zgonów, tj. 45,5%, przypadało na osoby w wieku 20-30 lat, a przeciętna długość życia wynosiła 28,7 lat. Nekropola w Kietrzu prawdopodobnie była użytkowana przez kilka wspólnot, zamieszkujących sąsiadujące z nią osady. Miejsce to pełniło zapewne ważną funkcję integrując lokalną społeczność kultury łużyckiej. Na cmentarzysku zarejestrowano kilka różnie datowanych stref. Dzięki wyraźnej stratygrafii horyzontalnej i odkryciu licznych, wyposażonych w zabytki ruchome grobów nekropola stała się sztandarowym stanowiskiem dla kultury łużyckiej.
Na zakończenie, warto dodać, że na obszarze dzisiejszych ziem polskich odkryto ponad 2800 cmentarzysk kultury łużyckiej, ale wiele z nich zostało już bezpowrotnie zniszczonych, a tylko nieliczne zostały przebadane wykopaliskowo przez archeologów.
opracowanie: Michał Bugaj, OT NID w Katowicach, 07.08.2017 r.
Znacznik na mapie do weryfikacji.
więcej  |
